Hakkın senede bağlı olduğu ve senetsiz ileri sürülemediği,bir başkasına devredilemediği senetlerdir.

UNSURLARI:

1-      Senet: Her kıymetli evrak bir borç senedidir.

2-      İktisadi değer taşıyan bir varlığın olması:para ile ölçülebilen bir hakkın söz konusu olması

·         Bir anonim şirkette ortaklık hakkı(sisse senedi)

·         Çek,bono

·         Konişmento(deniz ticaretinde kullanılan evrak)

·         Malı temsil eden bir hak

3-      Hak ile senet arasında kuvvetli bir bağ: Hakkın devri veya ileri sürülmesi için senedin de gösterimi,devri gerekir.

Kıymetli evrak için özel şekil kuralları vardır.Bu sayede kaybedilen çek mahkeme kararı ile iptal ettirilebilir.Yatırım fonu,katılma belgesi,hazine bonosu,hisse senedi.

İLKELER:

1-      Soyutluk İlkesi(mücerretlik): Kıymetli evrakın düzenlenmesine sebep olan bir hukuki işlem söz konusudur. Kıymetli evrakın düzenlenmesine sebep olan hukuki ilişki kıymetli evrakın kendisinden bağımsızdır.Kıymetli evrak kendisine teşkil eden hukuki ilişkiden soyuttur.Fakat bu soyutluk ilkesi sadece emre yazılı kıymetli evrak açısından geçerlidir.(Saatin var,satıyorsun.500 milyon,çek alıyorsun.Sat bunu bana,al:satış sözleşmesi-kıymetli evraka temel teşkil eden konu.Çek ile bu konu bağımsız.Yani sözleşme iptal olsa bile çek geçerli.)

KIYMETLİ EVRAK TÜRLERİ ( Devir Şekillerine Göre) :

1-      Hamiline yazılı kıymetli evrak

2-      Nama yazılı kıymetli evrak

3-      Emre yazılı kıymetli evrak

Çek hamiline yazılı olarak düzenlenen kıymetli evrak:

Senedin metin veya şeklinden hamili kim ise onun hak sahibi sayılacağı anlaşılan her kıymetli evrak,hamiline yazılı kıymetli evraktır.Devir şekli senedin teslimidir.Devir için senedin tek  başına teslimi yeterli ve zorunludur.

 Nama yazılı kıymetli evrak:

 Belli bir kimsenin namına yazılı olan ve onun emrine kaydını ihtiva etmeyen ve kanunen emre yazılı senet olmayan kıymetli evraktır

a-      isme düzenlenecek

b-      emre kaydı olmayacak

c-       kanunen emre yazılı bir senet olmayacak

Alacağın devri için senedin teslimi ve beyan gerektirir.

Emre yazılı kıymetli evrak:

Ciro: Emre yazılı senedin devir şekli.Senet ve hak sahibi olan kimse ciro yolu ile bir başkasını hak sahibi olarak gösterebilir ve o senedi devredebilir.Def’i:İtiraz

Cironun farklılığı ,cironun borçluya verdiği defi haklarıdır.

Emre düzenlenmiş ve ciro ile devredilmiş senet borçlusu senet alacaklısına karşı sadece belirli bazı def’iler ileri sürebilir.

Senet 3. kişiye devredilmiş ise,nama yazılı olması durumda 3. kişiye itiraz edilebilir.

Emre yazılı ise borçlu 3 tür def’i ileri sürebilir:

1-      Senet metninden anlaşılan def’iler(Ör:vadenin henüz gelmemiş olması)

2-      Ödeme taahhüdünün geçersizliğine ilişkin def’iler(18 yaşından küçüklerin veli izni olmadan borçlanması gibi)

3-      Senet hamiline karşı sahip olunan şahsi defiler(borçlununda alacaklıdan alacağının olması durumunda takas söz konusu olabilir.)

BONO

Emre yazılı kıymetli evrak türlerinden biridir.Ciro ile devredilebilir.Borçlu , lehtar  (lehine senet düzenlenen kişi-alacaklı) bellidir.Bir ödeme vaadi söz konusudur.

Şekil Şartları:

1-      Senedin metninde bono olduğunun ifade edilmesi

2-      Lehtarın gösterilmesi

3-      Ödeme yerinin gösterilmesi

4-      Vade

5-      Meblağı kayıtsız şartsız ödeme vaadi

6-      Keşide(düzenleme) yeri ve tarihi

7-      Keşidecinin imzası

Bononun Vade Çeşitleri:

1-      Belirli bir günde ödeme

2-      Keşide tarihinden belli bir süre sonra ödeme

3-      Görüldüğünde ödeme-Keşide tarihinden itibaren 1 yıl içinde ibrazı gerekir-

4-      Görüldüğünden belli bir süre sonra ödeme

-          Vade gösterilmemiş ise ,görüldüğünde ödenecek;

-          Ödeme yeri belirtilmemiş ise ,düzenlendiği yerde ödenecek;

-          Aynen ödeme kaydı yoksa-meblağ olarak yabancı para birimi gösterilebilir.

Vize Sonrası:

Bonoya faiz şartı,görüldüğünde ve görüldüğünden belli süre sonra ödenecek bonolarda mümkündür.

Beyaz Bono:

Vade,bedel gibi sonradan belirlene durumunda olan şekil şartlarının boş bırakıldığı bono şeklidir.Eksiklikten dolayı geçerli değildir,ama vade tarihinde doldurularak ibraz edilir yani geçerli hale gelir.Boşlukların anlaşmaya aykırı doldurulması durumunda,keşideci bunu hamile karşı ileri süremez,ama hamil senedi kötü niyetle iktisap etmiş ise veya iktisabında ağır kusur var ise,keşideci senedin anlaşmaya aykırı doldurulduğunu ileri sürebilir.(Ör: Z saati 100 TL’ye X’e satar.X bonoyu,Y’ye ,1000 TL yazarak verdi,Y bunun haksız olduğunu biliyor;ama Z’den 1000 TL talep etti.Bu durumda,Z,Y’nin gerçek değeri bildiğini ispatlarsa sadece 100TL öder.)

Ciro,yazılı bir beyan şeklidir.Senedin arkasına veya alonj denen ve senedin arkasına bağlanan kağıda yazılır.Sözlü ve kısmi olarak yapılamaz.

Amaca Göre Ciro Türleri:

1-     Devir Cirosu: Senetteki hakkı devretmek amacıyla yapılır.

2-     Rehin Cirosu: Senetteki hak üzerinde rehin hakkı kurmak amacıyla yapılır.

3-     Tahsil Cirosu: Devredilen kişiye senet bedelinin tahsili konusunda yetki vermek amacıyla yapılır.

Keşideci (K) düzenledi.Lehtar (L) aldı.L,bu bonoyu C’ye devretmek için:

Tam ciro ile:Senedin arkasına: C’ye ödeyiniz/İmza L

-Ciro yapan kişiye ciranta denir.İlk ciranta L’dir- C senedi C2’ye beyaz ciro ile devretmek için senedin arkasına: Ödeyiniz/İmza C2 yazar.

Haklı hamil,düzgün bir ciro silsilesinde ilk ciroda ciro edilen kişinin ertesi ciroda ciro eden kişi olarak gözükmesi durumundaki son hamildir.

Beyaz ciro ile devralan kişinin 5 devir imkanı var:

1-     Senede hiçbir şey yazmadan teslim edebilir,

2-     En son yapılan beyaz ciroyu ,ciro yapacağı kişi lehine tam ciroya çevirebilir,

3-     Beyaz ciroyu kendi lehine tam ciro haline çevirebilir,

4-     Beyaz ciro yapabilir,

5-     Tam ciro yapabilir.

Cironun Fonksiyonları:

Devir cirosunun 3 fonksiyonu vardır:

a-     Devir Fonk.: Yapılan ciro ile senetteki hak devredilmiş olur.

b-     Teşhis Cirosu: Düzgün bir ciro silsilesi ile senedi elinde bulunduran kişi haklı hamil olarak kabul edilir.

c-     Teminat Fonk.: Cirantalar kendisinden sonra gelen hamillere karşı senet bedelinin ödenmemesinden sorumludurlar.

Rehin Ve Tahsil Ciroları:

C1’e ödeyiniz.Bedeli rehin içindir./İmza CàRehin Cirosu,

C1’e ödeyiniz.Bedeli tahsil içindir./İmza CàTahsil Cirosu(Hamil adına tahsil edilmesi amacıyla)

Keşideci senedin ciro edilmesini yasaklayamaz.Böyle bir kayıt geçersizdir.Ama cirantalar senedin devrini yasaklayabilir,ama bu ibare sonraki ciroları geçersi hale getirmez.Bu yasağı koyan ciranta sonraki hamillere karşı bedelin ödenmemesinden sorumlu değildir.Sadece kendisinin ciro ettiği kişiye karşı sorumlu olur.Her ciranta ciro sırasında “sorumsuzluk kaydı” da koyabilir,yani senet bedelinin ödenmemesinden sorumlu olmayacağını açıkça belirtir.Böylece kimseye karşı sorumlu olmaz.

Keşideci ödemeden önce ciro silsilesine bakmalı ve kimlik sormalıdır.

Bono nama değil emre yazılıdır.Bonoda ödeme talebi keşideciye yöneltilir.Bu vade günü veya,

1-     görüldüğünden belli bir süre sonra,

2-     keşide tarihinden belli bir süre sonra,

3-     belirli bir tarihte

ödenecek olan bonolarda vadeyi izleyen 2 işgünü içinde talep edilir.İbraz,yasal haklar için,bu süreler içinde gerçekleştirilmelidir.Hamil zamanaşımı dolmadığı sürece ödeme talebinde bulunabilir.

4-     Görüldüğünde vadeli bonolarda ise keşide tarihini izleyen 1 yıl içerisinde ibraz zorunludur.Keşideci ödemezse avalist ve cirantalara başvurulur.

1,2,3’te bono vade günü ya da izleyen 2 işgünü içinde ödenmek üzere keşideciye ibraz edilmelidir.Bu sayede keşideci ödemezse müracaat borçlularına “rücu” edilebilir.Ödeme talebi için bononun keşideciye ibrazı şarttır.Bu ödeme ibrazı “temerrüt ihtarı” niteliğindedir ve keşideciye borçlu temerrüdüne düşülür.

Keşideci hamile bononun yalnızca bir kısmını ödeyebileceğini belirtirse ,bu reddedilemez. Ama senedin geri kalan bedeli için müracaat borçlularına başvurabilir.Keşideci yaptığı ödeme üzere bono üzerine,hamilin bir “ibra şerhi” yazmasını ve bonoyu iadesini talep etmelidir.Kısmi ödeme ise bono üzerine yazılır,bono hamilde kalır,ama hamil keşideciye makbuz verir.

Bononun vadesi geldiği halde ödeme talebi gelmezse,keşideci bono bedelini,opsiyonel olarak,notere tebliğ edebilir.

Bonoda Müracaat Hakkı:

KàLàC1àC2àC3àHamil

Müracaat hakkı emre yazılı olduğu durumlarda geçerlidir.Müracaat borçluları cirantalar ve avalistlerdir.

Keşideci ödemezse,hamil müracaat borçlularına başvurur,bunlar öder ve ödedikleri tutarı keşideciden talep ederler.Müracaat Hakkını kullanabilmek için:

1-     Senedinin  süresi içinde keşideciye ibrazı

2-     Keşidecinin ödememe beyanı üzerine,ödememe protestosu

a.     Görüldüğünde ödeneceklerde keşide tarihini izleyen 1 yıl içinde

b.     Görüldüğünden belli süre sonra ödeneceklerde veya belirli bir tarihte ödeneceklerde vadeyi izleyen 2 işgünü içinde çektirilmelidir.

Müracaat hakkının kullanılabilmesi için “protestodan muafiyet” durumu:

1-     Keşideci ciranta veya avalistin bono üzerine “Masrafsız İade” veya “Protestosuz” ya da buna benzer bir kayıt düşmesi halinde(Keşideci koyarsa tüm müracaat borçlularını kapsar,ciranta veya avalist koyarsa sadece kendisini ilgilendirir.)

2-     Bono ,vadeden itibaren 30 gün içinde savaş vs. gibi bir zorlayıcı sebep nedeniyle ibraz edilememiş veya edilmiş ama protesto çektirilememiş ise ,zorlayıcı sebep ortadan kalktıktan sonra müracaat hakkı senedin ibrazına ve protestoya gerek kalmaksızın kullanılabilir.

Müracaat Borçlularının Sorumluluğu:

Cirantalar bononun hamiline karşı müteselsilen sorumludurlar.Hamil keşidecinin ödemediği bonoyu cirantalardan talep edilebilir.Ciranta sırası önemsizdir.Bononun hamili cirantalardan:

1-     bononun ödenmemiş olan bedelini

2-     vade tarihinden itibaren işleyen temerrüt faizini

3-     protesto masraflarını

4-     bono bedelinin 3/1000’ini aşmamak üzere komisyon

talep edebilir.

Ödemeyi yapan ciranta da keşideciden veya kendisinden önceki cirantalardan:

1-     Hamile ödemiş olduğu tutarın tamamını

2-     Bu tutarı ödediği tarihten itibaren işlemiş olan temerrüt faizini

3-     Ödeme için yaptığı masrafları

4-     Bono bedelinin 2/1000’ini aşmamak üzere komisyon

Talep edebilir.

Kıymetli evraklar bir tür kambiyo senetleridir.Kambiyo senetleri 3’e ayrılır:

·        Poliçe

·        Bono

·        Çek

Kambiyo senetleri para alacağını içeren kıymetli evraklardır. Kambiyo senedinin borçlusu,hamiline senet üzerinde yazılı olan tutarı ödemeyi taahhüt eder.

1-     POLİÇE: Kanunen emre yazılı bir kambiyo senedidir.Keşidecinin poliçe üzerinde yer alan tutarı lehtara ödemesi için muhatap adı verilen bir kişiyi yetkilendirmesi ve lehtarı da senet bedelini muhataptan tahsil etmesi için yetkilendirmesidir.Bu çifte yetkilendirme borçlar hukukundaki havale işleminin özel bir bölümüdür.Poliçe nama yazılı hale dönüştürülebilir.Ama hamile yazılı poliçe geçersizdir.Poliçenin özelliği muhatabın işlevlerindedir.Lehtar poliçeyi muhataba kabul etmesi için ibraz eder.Muhatap “kabul şerhini” düşüp altını imzalayınca “senedin asıl borçlusu” haline gelir,keşideci “müracaat borçlusu” haline itilir.Muhatap gerçek veya tüzel kişi olabilir, ama poliçeyi kabul yükümlülüğü yoktur.Uygulamada,anacak keşideciye bir borcu varsa kabul eder.İbraz edilen poliçenin  muhatap tarafından kabul edilmemesi durumunda, lehtar “kabul etmeme protestosu” çektirip,ödemeyi keşideciden talep etmelidir.Eğer muhatap kabul eder ama ödemeyi geciktirirse,hamil “ ödememe protestosu” çektirir ve müracaat borçlularına(ciranta,keşideci,avalist) başvurur.

2-     ÇEK: Çifte yetkilendirme içerir.Muhatabın işlevleri poliçeden farklıdır.Kanunen emre yazılıdır ama poliçe ve bonodan farklı olarak hamile yazılı olarak da düzenlenebilir.(lehtar kısmına “Bay L veya hamiline” yazılır)Hamile yazılı çek elden teslim yoluyla devredilir.Cirantalar müracaat borçlusu konumundadırlar.Çekte muhatap sadece bir banka veya özel finans kurumu,bunlar dışında bir gerçek veya tüzel kişi gösterilmesi halinde çek yalnızca borçlar kanununda düzenlenen basit bir havale değerindedir.Çek karneleri bankalar tarafından bastırılır.Keşideci banka ile çek anlaşması yapmalı ve çek ile işleyen bir hesap açtırmalıdır.Çek anlaşması veya bankada karşılık olmazsa çek geçersiz olmaz.Banka kendisine ait olmayan bu çeki ödemez,hamil keşideciye başvurma hakkına sahip olur.Çekte muhatap yalnızca bir vekildir.Muhatabın yazacağı kabul kaydı geçersizdir.Esas borçlu daima keşidecidir.

Bir senedin çek olabilmesi için:

                                                             i.      Çek kelimesini ,

                                                          ii.      Kayıtsız şartsız belirli bir tutarın ödenmesi için havaleyi,

                                                        iii.      Muhatap bankanın ticari unvanını

                                                        iv.      Keşide tarihini ve yerini,

                                                           v.      Ödeneceği yeri(yoksa muhatabın unvanının yanındaki adresi)

                                                        vi.      Keşidecinin imzasını

içermelidir.

Çek kanunu,bankaların bastıracakları çek karnelerinin her yaprağına çek ile işleyen hesabın bulunduğu şubenin adının ve keşidecinin hesap numarasının yazılmasını emreder.Ama bunları içermeyen çek geçersiz olmaz.

Çek vade içermez,görüldüğünde ödenir.Çek bankanın herhangi bir şubesine ibraz edilebilir.İbraz süreleri belirlidir.Süre içinde itiraz gerçekleşmezse cirantalar başvurulamaz.İbraz süreleri:

a-     Çek keşide edildiği yerde ödenecekse 10 gün,

b-     Başka yerde ödenecekse 1 ay,

c-     Keşideden başka ülkede ödenecekse 1 ay

d-     Keşideden farklı kıta ise 3 ay

e-     İbraz süreleri çek üzerinde gösterilen keşide tarihinde başlar.Vadeli çekte keşide tarihinin ileri bir tarih olarak gösterilmesi söz konusudur.Ama çekin,bankadan, bu tarihten önce ödenmesi istenirse,ve hesapta o bedel mevcutsa banka ödeme yapmak zorundadır.Banka,hesabın başka şubede olmasını ileri süremez.Keşideci ibraz süresi içinde çekten cayamaz. Yani muhataba verdiği ödeme yetkisini geri alamaz.

Keşideci çekin,kendisinden rızası olmadan çıktığını ileri sürerek ödemeden men talimatı verebilir.Bu talimat ibraz süresi içinde de verilebilir.Keşideci bu durumda çekin iptali için dava açmalıdır.Hamil ödemen men talimatı veremez,keşideciye başvurmak durumundadır.Ama hamil çekin iptali için dava açabilir.Süresi içinde banka tarafından ödenmeyen çek için müracaat borçlularına başvurulabilir.Bankanın ödeme yapmadığı durumlarda:

·        Bankanın çek üzerine düştüğü kayıt,çekin ibrazı ve ödenmeme sebebi

·        Banka böyle bir kayıt düşmeyi reddederse ,noterden çekilecek ödememe protestosu

·        Bir takas odasının çek süresinde teslim edildiği halde ödenmediğini tespit eden beyan

·        Ödememe protestosu ibraz süresi gelmeden yapılmalıdır ama çekin ibrazı sürenin son gününde ise protesto ertesi işgünü çektirilebilir.