En çok kullanılanı, çatışmanı sonuçları bakımından, örgütün amaçlarına ulaşmasına etkisini esas alan işlevsel/fonksiyonel (functional) ve işlevsel/fonksiyonel olmayan (dsyfunctional) çatışmalardır.

1-1.İşlevsel çatışma :İşlevsel/ fonksiyonel olan çatışmalar ise, organizasyonların amaçlarını gerçekleşmesini katkıda bulunan çatışmalardır..Ayrıca organizasyona canlılık kazandıracak yeniliklerin ve değişimlerin (change) gerçekleştirilmesini kolaylaştırır.

İşlevsel çatışmalar kişisel çıkar ve isteklerden kaynaklansa bile problemler kurum odaklıdır.Yani çözülmesi veya uygun düzeyde varlığı örgütün amaçlarına hizmet etmektedir.

1- 2. İşlevsel olmayan çatışma   :İşlevsel(fonksiyonel)  olmayan çatışma, işletmenin amaçlarına ulaşmasını erteleyen, amaçları gerçekleştirmeye katkıda bulunmayan çatışmalardır. Eğitim kurumlarında örgütün iyi yönetilememesi, örgüt kültürünün çağdaş eğitimin amaçlarına paralel oluşturulmaması, etkili bir eğitim liderliğinin olmaması, örgüt içinde adaletli bir ödüllendirme sistemi olmaması, performans değerlendirmenin bilimsel yapılmaması, çatışmalar yönetilmek yerine kendi haline bırakılması işlevsel olmayan çatışmaların hem kaynağı hem de katalizörü olmaktadır.

2 – SOSYO-PSİKOLOJİK AÇIDAN ÇATIŞMA TÜRLERİ

 Çatışma, örgütsel yapı içerisinde çalışan bireylerin dışında bu bireylerin oluşturduğu gruplar ve bölümlerde de vardır. Çatışma örgüt içerisindeki gruplar ve bölümler arası olabildiği gibi bu örgütün diğer örgütlerle de çatışmalarından söz edilebilir. Bu bağlamda, sosyo-psikolojik açıdan, örgütsel çatışmayı beş grup altında toplamak mümkündür. Bunlar;  Birey içi çatışmalar (intrapersonal conflict),     Bireyler arası çatışmalar (interpersonal conflict), Bölümler arası çatışmalar (interdepartmental conflict), Gruplar arası çatışmalar (intergroup conflict),      Örgütler arası çatışmalardır (interorganisational conflict).                                             

2-1 Birey İçi Çatışmalar : Bireysel çatışma olarak adlandırılan bu çatışma türü, kavramsal çatışma veya bireysel amaçların uyumsuzluğundan doğan; bireyin kendi kararını vermede, eylem tarzını seçmede ya da eylemi yerine getirmede güçlüklerle karşılaşması sonucu ortaya çıkan iç çatışmalardır.

2 – 2 Bireyler arası Çatışmalar : Bu çatışma türü, birileri ile etkileşimde olan iki ya da daha fazla bireyin birbirleri ile çeşitli fikir, duygu ve görüş ayrılıklarını ifade etmektedir.Örgütlerde en çok rastlanan bireyler arası çatışma türleri ast-üst çatışmaları ile kurmay-komuta yöneticileri arasındaki kişisel anlaşmazlıklardır. Ayrıca, çalışanlar arasındaki geçimsizlikler; müdürler, müdür yardımcıları, öğretmenler (öğrenci ve veliler) arasındaki görüş, fikir ve çıkar ayrılıkları bireyler arası çatışma türüne girmektedir.                                                             .                                                                                                          

2-3 Bölümler arası Çatışmalar :Örgütün yapısını oluşturan alt sistemlerin, bu alt sistemleri oluşturan bölüm ve birimlerin arasında çatışmalar olur.Biçimsel gruplar arasında da dikey veya yatay çatışma görülür.Dikey çatışma çoğunlukla birim ve bölümler arasında yetki paylaşımı, erk kazanma, denetleme, ödeme ve yarar paylaşmadan ortaya çıkar. Yatay çatışma, çoğunlukla birim ve bölümler arasında iş akımı,kaynakların paylaşımı,yetki paylaşma gibi konulardan çıkar.Yatay bölümler sıkça çatışırlar.                                                   .                                                                                            

2- 4 – Gruplar arası Çatışmalar : Gruplar arası çatışmalar, daha çok aynı bölüm yöneticisine bağlı olan grupların birbiriyle mücadeleye girmesiyle oluşur.Gruplar arası çatışma, benzer fiziki veya sosyal ortamda bulunan, birbirleri ile etkileşim içinde olan iki veya daha fazla grubun çatışmasıdır. Örgütlerde biçimsel olarak kısımlar arasında düşünce, planlama ve uygulama bakımından veya bazen duygusal açıdan anlaşmazlıklar doğabilmektedir.                                               

Birey- Gurup çatışması: Bir gurup ya da birim içinde grup üyeleri arasında kişiler ve guruplar arası çatışmalar, daha çok, kişilerin gurup tarafından belirli normları kabul etmeye zorlanması ile oluşur.Gurup amaçları, normları ve izlenen yolu benimsemeyen kişiler grup ile çatışma haline gelecektir.Bu kişiler aynı zamanda grup üyesi ise bu takdirde grupların kendi içindeki çatışmadan söz edilecektir.                                                                                                              
2- 5 – Örgütler arası Çatışmalar: Örgütler arası çatışma, örgütün kendi dışındaki diğer örgütler ile olan uyuşmazlıkları kapsayan çatışma türüdür.

Süreçsel çatışma olgusu 4 ayrı düzeyde incelenmektedir durumlardan, açık müdahale ve anlaşmazlıklar düzeyine kadar uzanabilmektedir.                             

3-1 Gizli Çatışma/Potansiyel çatışma (latent conflict): Çatışmanın başlangıç düzeyini oluşturmakta ve çatışma için koşulların mevcudiyetini ifade etmektedir.                                                                                                         

 3-2  Algılanan Çatışma (perceive conflict ) : Tarafların bazıları veya tamamı, çatışmanın gizli koşullarının farkına varmaları ile çatışmada ulaşılan düzeydir.

3-3 Hissedilen Çatışma (felt conflict ) : Çatışmanın, engelleme, kaygı, gerilim, düşmanca duygulara sahip olma gibi belirtiler ile açıkça yaşanmasını ifade etmektedir.                                                     .                             

3-4 Açık Çatışma (manifest conflict ) : Çatışmanın açıkça ortaya çıktığı bu son düzeyde, davranışta bulunan tarafın, karşı tarafın amaçları üzerinde yıkıcı bir etki yaratması şeklinde tanımlanmaktadır.

4 – ORGANİZASYONDAKİ YERİNE GÖRE ÇATIŞMA TÜRLERİ

4-1.Dikey çatışma (vertical conflict ) : .Biçimsel örgütteki ast-üst arasında görülen çatışmadır.Dikey çatışma çoğunlukla birim ve bölümler arasında yetki paylaşımı, erk kazanma, denetleme, ödeme ve yarar paylaşmadan ortaya çıkar.                 

4-2.Yatay Çatışma (horizontal conflict ) : Yatay çatışma aynı organizasyon seviyesinde bulunanlar arasındaki çatışmayı ifade etmektedir.Bunlar kişisel düzeyde olduğu gibi guruplar arası çatışma şeklinde de olabilir..                                                   

4-3.Emir komuta- Kurmay çatışması (line-staff conflict ) : Örgütlerde danışma ve diğer yardımcı gruplar (kurmaylar personel), karardan ziyade işin sonucundan, izlenmesinden, ölçümünden sorumludurlar. Komuta yöneticileri; sorunlu durumları incelemeye; örgütsel aksaklıklarda, çıktıda bir eksilme olmadan çalışılabilir durumun korunması için olabildiğince çabuk çözümleri sağlamaya yeterince vakit ayıramazlar. Kurmay grup, fikirlerinin kabul görmesi için komuta grubu ile iyi geçinmek zorundadır. Yine komuta yöneticileri, çoğu kez kurmayların, soyut, pratik olmayan, çok teorik ve deneyimsiz kişiler olarak görürler. Buna karşılık kurmaylar da komuta yöneticilerini can sıkıcı, dar zihin ve görüş alanına sahip, esnekliği az bireyler olarak algılarlar. Bahsedilen algılama farklılıkları, ortak bir çözüme ulaşılmasını engeller.

5 – AYRICA ÖRGÜTLERDE İÇİ ÇATIŞMALAR  DÖRT FARKLI KATOGORİDE İNCELENİR

Örgütlerde gerek kişisel, gerekse ikili çatışmalar rol çatışması, yetki çatışması, görev çatışması ve uzmanlık çatışması olmak üzere dört türde incelenebilir.         

5-1. Rol çatışması : Özetle örgütlerde, iş görenlerin rollerinde belirsizlik varsa, bu roller iş görence başka, rol takımınca başka türlü algılanıyorsa, roller iş görenin amacına ters düşüyorsa ya da iş gören birbirine zıt , farklı roller üstlenmişse rol çatışması kaçınılmaz olur.                                                                                        .

5-2. Yetke çatışması : Bir iş görenin yetki alanına başka bir iş görenin girmesiyle ortaya çıkan yetki çatışması; iş görenin, yetkisinin açık saçık olmaması, yetki alanını genişletmek istemesi, yetkisini kullanmayı bilmemesi, sorumluluktan kaçması, birden çok üste karşı sorumlu olması, aynı yetkiyi başkasıyla paylaşması, yeteneği ve bilgisi yerine yasal ve makam gücünü kullanmayı yeğlemesi gibi nedenlerden kaynaklanır.                                                           .    

5-3. Görev çatışması : Görev sınırlarının neler olduğunu, nerede başlayıp nerede biteceğinin bilinmemesi yani çalışma alanlarının birbirine girmesi çatışmaya yol açar.Ayrıca birden fazla yöneticiye sorumlu olarak çalışmak veya birbiriyle sıkı ilgisi olan iki birim yöneticisinin ayrı bölüme bağlı olarak çalışmak zorunda kalmaları da neden olur.Bazı çatışmalar ise yöneticinin kademe atlayarak kendisine bağlı birimlere emredecek yerde daha alt kademelere emir vermelerinden kaynaklanabilir.                                                                                  .

5-4.Uzmanlık çatışması : Örgütlerde iş görenlerin uzmanlıklarının önemsenmeyip küçümsenmesinden kaynaklanan bu çatışma, daha çok astlarla üstler arasında görülür.Çünkü üst yöneticiler, genelde makam, ödül ve ceza yetkilerine uzmanlık ve benimseme erklerini de katarak, onurlarını yükseltmek isterler. Bu amaçla, kendilerinin uzmanlardan daha iyi uzman olduklarını göstermeye çalışırlar. Bu da onların uzmanlarla çatışmasına yol açar.

6 – ÇATIŞMA ÖNCESİ KOŞULLARA GÖRE ÇATIŞMA TÜRLERİ Çatışma, çatışmaya neden olan, çatışma öncesi koşullara göre sınıflandırılabilir.

6-1. Duyuşsal Çatışma : Bu çatışma psikolojik çatışma olarak da bilinir.Taraflar ortak bir problemi çözmeye çalışırken, problemle ilgili duygularının, hislerinin uyuşmazlığını fark ederler.Bu farklılık duygulara dayalı bir çatışma ortaya çıkarır. 6-2. Çıkar Çatışması : Sınırlı miktarda bir kaynağın paylaşımında tarafların tercihleri, istekleri uyuşmaz.Burada çatışma, bu kaynaktan kimin hangi miktarda pay alacağından kaynaklanabileceği gibi, paylaşımın nasıl çözüleceği; paylaşımı sağlayacak yöntem üzerinde uyuşmazlıklardan kaynaklanabilir.         

6-3. Değer Çatışması : Tarafların belirli konularda değerlerinin uyuşmazlığından kaynaklanır.Değer çatışması ideolojik çatışma olarak da bilinir.Örneğin iki öğretmen ya da öğretmen-yönetici arasında okullarda dayağın bir disiplin aracı olarak kullanılıp, kullanılmamasına ilişkin değer farklılıkları çatışmaya neden olabilir.                                                                .                                                                                                                      

6-4. Bilişsel Çatışma : Tarafların düşünme süreçlerinde, algılarında ve yargılarında farklıklar bilişsel çatışmaya neden olur.Bilişsel çatışmada taraflar benzer ya da aynı bilgiyi farklı biçimlerde yorumlar ve anlamlandırılır. Tarafların yorumları mantıksal olarak uyuşmazlık gösterir.                                        

6-5. Amaç Çatışması : Tarafların tercih ettiği amaçların hedeflerin uyuşmazlığı amaç çatışmasına neden olur.Amaçlarda kısmi uyuşmazlıklar olabileceği gibi, bazı durumlarda taraflardan birinin amacının gerçekleşmesi, diğerinin amacını bütünüyle ortadan kalkması anlamına gelebilir.                                                         

6-6. Esas Çatışma  : Temel konularda ortaya çıkan çatışmalar esas çatışma olarak nitelendirilir.Görev yada işle ilgili önemli konularda uyuşmazlıklar esas çatışmaya neden olabilir.Bu tür çatışmada bir bilgiyi farklı algılama yorumlamadan öte, bilgi üzerinde görüş farklılıkları söz konusudur.Esas çatışma içeriğe ve öze ilişkin bir çatışmadır.                                          .                                                                                      

6-7. Gerçekçi yada Gerçekçi Olmayan Çatışma : Gerçek çatışmalar ussal bir nedene dayanır.Çatışmanın amaçlar değerler, görevler yöntemler gibi içeriğe ilişkin gerçekçi bir nedeni vardır.Gerçekçi çatışmanın bir amacı vardır.Gerçekçi olmayan bir çatışma ise, gerilimi azaltmak, duyarsızlık, düşmanlığı ifade etmek gibi ihtiyaçlardan ya da hatadan kaynaklanabilir.Gerçekçi olmayan, rasyonel bir nedene dayanmayan bu tür çatışmaların bir amacı olmayıp, çatışmanın kendisi bir amaçtır.Gerçekçi olmayan çatışmalarda  gerçek amaç gizlidir.Çoğu zaman yöneticiler, kendi konumlarını güçlendirmek için zayıf bir hedef seçerek çatışmaya girebilirler.Bu çatışma personelin haklarını koruma gibi ussal bir nedene dayandırılabilir.                                                                                           . 

6-8. Kurumsallaşmış yada Kurumsallaşmamış Çatışmalar : Kurumsallaşmış çatışmalarda taraflar önceden belirlenmiş ve açıkça ifade edilmiş kurallara göre hareket ederler. Bu nedenle, tarafların davranışları kestirilebilir niteliktedir ve ilişkileri süreklilik gösterir.Örneğin, işveren ile işçi sendikaları-işveren temsilcileri arasında yaşanan çatışmalar kurumsallaşmış çatışmalardır. Burada tarafların davranışları belirli kurallara bağlıdır. Belirli kuralları olmayan, tarafların davranışlarının önceden kestirilemeyeceği ve ilişkilerin sürekliliğinin olmadığı çatışmalar kurumsallaşmamış çatışmalardır.Örneğin, bir örgütte personel arasında yaşanan günlük rutin çalışmaların çoğunluğu kurumsallaşmamış çatışmalardır.                                                                                                             

6-9. Cezalandırıcı Çatışma : Bu çatışmada amaç karşı tarafa mümkün olduğunca zarar vermek, diğerini cezalandırmaktır. Taraflardan her biri kendini diğerinin kaybı ölçüsünde kazançlı görür.Halk arasında bu tür çatışmalar fesatlık-hasetlik olarak adlandırılır.Örgütlerde bireyler karşı tarafın kaybının kendileri için hiçbir kazanç ifade etmediği durumlarda bile karşı tarafa zarar verecek bir çatışmaya girebilir.                                                                                                   . 6-10. Yanlış atfedilen Çatışma : Çatışma nedeni yalnız kişiye atfedilir.Örneğin, bir okulda bir öğretmenin başka bir okula atanması ile ilgili karar Milli Eğitim Müdürlüğünce verilmiş olduğu halde, hatta okul müdürüne rağmen böyle bir atama yapılmış olsa da, öğretmen kendisini rahatsız eden bu kararı okul müdürüne atfedebilir.Okul müdürü bu atamadan sorumlu görülebilir. Nedeni yanlış kişiye atfetme bilgi eksikliği ya da bir yanlışlık sonucu olabilir.                                  

6-11. Yanlış Yönetilen Çatışma : Burada yanlış atfedilen çatışmadan faklı olarak, yanlış yönetilen çatışmada taraflar husumetlerini, öfkelerini ve eylemlerini çatışmanın içinde olmayan başka taraflara yöneltirler. Bu yöneltme genellikle bilinçlidir, bir yanlışlığın ya da belirsizliğin sonucu değildir.Çatışmanın gerçek tarafları arasında güç dengesizliği olduğunda taraflardan zayıf olan  kendisi için aslında çatışmanın dışında olan daha kolay bir hedef seçebilir.

Hazırlayan:Dogukanİlbey