Mütareke ve Kurtuluş Savaşı Döneminde Basın (1918 - 1923)

            30 Ekim 1918’de Mondros Mütarekesi imzalandıktan sonra galip devletler Osmanlı topraklarını işgale başladılar. Mustafa Kemal 19 Mayıs 1919’da Samsun’a ayak basarak Milli Mücadele’yi başlatmıştır. Anadolu’nun çeşitli illerinde vatansever aydınlar tarafından mücadeleyi destekleyen gazeteler çıkarılmaya başlanmıştır. Anadolu basını büyük bir çoğunlukla Mustafa Kemal’i desteklemiştir. İstanbul basını ise iki kamplı bir görünüşteydi. Bir kısım İstanbul basını, Milli Mücadele aleyhinde hatta işgal kuvvetleri yanında yer alacak kadar hainlik içindeydiler. Diğer birtakım İstanbul basını ise Mustafa Kemal’i hararetle desteklemiştir. 5 Şubat 1919 tarihli Osmanlı Hükümetinin çıkardığı kararname ve işgal kuvvetlerinin uyguladığı sansür vatansever basının çalışmalarını güçleştirmiştir. Buna rağmen “İleri, Vakit ve Akşam” gazetelerinin cesurane çalışmaları yadsınamaz.

            Kurtuluş Savaşı ve bu savaşı yürütenlere karşı amansız bir biçimde saldıran gazeteler, İstanbul hükümeti ve işgal kuvvetleri tarafından olabildiğince desteklenmiştir. Bu gazetelerin arasında İstanbul, Alemdar, Peyam –i Sabah’ı saymak mümkündür.

            Mustafa Kemal, Anadolu’ya geçtikten sonra, Milli Mücadele’yi desteklemek amacıyla bazı gazetelerin çıkmasını emretmiştir. Bunlar arasında Sivas’ta çıkarılan İrade – i Milliye, Mücadele – i Milliye, Gaye – i Milliye ve Ankara’da çıkarılan Hakimiye -  Milliye gazeteleri vardır.

            Matbuat Kanunu’ndaki 1912, 1913, 1914 değişiklikleri padişahın, sadrazamın ve iki nazırın imzasıyla, geçici yasa olarak yayımlanmıştı. 1919 Şubat’ında çıkarılan ise kanun hükmünde kararname idi. Bu kararnamenin bazı maddeleri şunlardır:

1.      madde, Matbuat Kanunu’nun ilgili maddelerini askıya alarak her türlü yayının ve basılı kağıdın askeri yönetim ya da Sansür Kurulu’nun özel yazılı izni olmadan basılıp yayınlanmasını kesinlikle yasaklıyordu.

2.      madde, bu yasağa aykırı olarak yayınlanan herşeyin hemen zabıtaca toplatılıp zorla alınmasını, gazete ve dergi sorumlu müdürleriyle, basımcılarının aynı suçu işlemiş sayılarak 6 aydan 3 yıla kadar hapis ve 25 liradan 100 liraya kadar para cezasıyla ya da bunlardan yalnız biriyle cezalandırılmasını öngörüyordu. Süreli olmayan yayınlarda yazar,, basımcı ve dağıtımcılar aynı suçu işlemiş sayılacaktı.

3.      maddeye göre, önceden sansürden geçirme kuralına aykırı hareket edenlerle, sansür kurulunun çıkardığı yayımların gazete ve dergileri uygun bir süre için geçici olarak kapatılacak ya da bunlar uyarılacak, tekrarlanması durumnda güvence parasına el konulmakla birlikte gazete ve dergi için çıkarma yasağı uygulanacaktı.

4.      madde, askeri yönetimce yayımlanması ve dağıtılması yasaklanan her türlü kitap, dergi ve basılı kağıdı, durum gazetelerde ilan edildikten sonra satanların ve yayımlayanların aynı suçu işlemiş sayılarak hapis ve para cezalarıyla cezalandırılmalarını öngörüyordu.

5.      madde, bu yasaklara aykırı hareket edenlerin sıkı yönetim mahkemesinde yargılanmalarına ilişkindi.

İstanbul’un işgalinden sonra sansür kurulunda işgal komutanlığı temsilcileri de

yer aldı. Burada İngiliz subayları etkin rol oynuyorlar ve basına en küçük hoşgörü göstermiyorlardı.

            6 Mayıs 1920 tarihli Ankara Hükümeti’nin çıkardığı bir kararname ile İstanbul’la her türlü haberleşmeye sansür kondu.

            Ankara’nın koyduğu bu sansür, Anadolu’daki gazete ve dergileri kapsayan geniş anlamda bir sansür değil, yalnız İstanbul’dan gelecek yayınlara yönelik bir önlem niteliğinde idi.