1. Giriş

Finansal hizmetlerde son eğilimlerin bir çoğu finansal pazarların küreselleşmesi ile harekete geçmiştir. Finansal hizmetler aynı zamanda teknolojik ve (denetim engellerinin düşürülmesi kapsayan) yapısal değişimler ile de yeniden şekillenmektedir. Finansal hizmetlerin küreselleşmesi, finansal bütünleşme, ülkeler arası ve içersinde artan şirket birleşmeleri-ele geçirmeler ve pazarlar arasında engellerin kaldırılması ile artmaktadır.

Küreselleşme, ülkeler arasında mal, hizmet, uluslar arası sermaye akımları ve teknolojik gelişmenin hızlı bir şekilde artması ve serbestleşmesi sonucu ortaya çıkan ekonomik gelişme olarak tanımlanmaktadır.  Küreselleşme, birbiriyle içiçe geçmiş, ekonomik alanda küreselleşme, iletişim ve bilgi  alanında küreselleşme ve siyasi alanda yaşanmaktadır. Küreselleşme ile birlikte finans piyasalarının artan bir hızla birbirine bağlanması ulusal ekonomilere, yatırımcılara ve tasarruf sahiplerine önemli yararlar sağlamış, ancak bu aynı zamanda piyasaların yapısını değiştirerek piyasa katılımcıları için yeni riskler ve güçlükler getirmiştir.

İletişim ve bilgi teknolojilerindeki gelişmeler, haberleşmenin maliyetinin azaltılmasında, hızının arttırılmasında, finans piyasaları arasındaki bağlantıların gerçekleştirilmesinde, aynı firmaya bağlı faaliyet gösteren birbirinden uzak üretim birimleri arasında koordinasyonun kolaylaştırılmasında, iletişimi hızlandırarak yeni ve rekabetçi üretim ve çalışma organizasyonlarının yayılmasında önemli bir role sahiptir.

İletişim teknolojilerindeki gelişmeler ile “Yeni Ekonomi” olarak tanımlanan kavram, elektronik-ekonomi (e-ekonomi), dijital ekonomi veya bilişim ekonomisi olarak da ifade edilmekte olsa da, temelde bilgi (information), işleme (prosess) ve iletişim (communication) olmak üzere üç temel unsuru içermektedir. Geleneksel ekonomik sistemde bilgi ve sermaye akışı nakit para, çekler, faturalar, birebir görüşmeler, fax gibi araçlar ile fiziksel olarak gerçekleşir. Dijital ekonomide ise bilgi ve bilginin tüm formları dijital olarak taşınabilmekte, sanal para, e-posta, online sunumlar, online bankacılık elektronik çekler gibi dijital olarak taşınabilmektedir. Dijitalleşme, verilerin fiziki olarak elektronik bir sistemde stoklanmasını ve çok hızlı bir şekilde aktarabilmesini ifade eden bir süreçtir. Dijitalleşme ile ifade edilen, yeni ekonomi de bilgisayar ve bilgisayar ağları üzerine kurulmuş bir sistemdir.

2. Finansal Hizmetlerin Yeni Dünyası

Teknoloji, finansal hizmetler üretme ve sağlamanın yollarını yenilemektedir. Ayrıca teknoloji, finansal hizmet sektörünün sektörel yapısını da dünya çapında temel olarak değiştirmektedir. Bu değişimler ile ilgili e-ticaret ve e-iş kavramlarına yer yerilerek, finansal alanda teknolojik değişmeler ve sektörün yapısındaki değişimler ele alınacaktır.

2.1. Elektronik-Ticaret ve E-İş

Web üzerinde çalışan veri tabanı uygulamalarının gelişmesi, işletme yönetim bilgi sistemleri, kurumsal kaynak planlama sistemleri (ERP sistemleri İnterprise Resource Planning) ile entegrasyon, internet üzerinde elektronik veri değişimi (EDI- Electronic Data Interchange) ve benzeri uygulamalar ile işletmelerin internete olan talebi artmıştır. Tüm bu gelişmeler dünya ticaret ve ekonomi yaşamında elektronik-ticaret (e-ticaret) olarak ortaya çıkmıştır.

OECD, 1997 yılında e-ticaret’i, elektronik ticaret ağlar üzerinden, hem kuruluşları hem de bireyleri ilgilendiren, ticari etkinliklere ait her türlü işlemin yapılması olarak tanımlamıştır. Yapılan işlemler sayısal biçime çevrilmiş, yazılı metin, ses, video görüntülerinin işlenmesini ve iletimini içerir.

Elektronik ticarette dört taraf bulunmaktadır. Bunlar; kurumlar/işletmeler, tüketiciler, vatandaşlar ve devlettir. Bunların her birinin elektronik ortamda birbirleriyle olan ilişkileri elektronik ticaretin türlerini oluşturmaktadır.

E-ticaret kullanım şekillerine ve taraflara bağlı olarak,

-         İşletmeler arası e-ticaret (Business-to-Business),

-         İşletme ile tüketici arasında e-ticaret (Business-to-Customer)

-         Tüketici ile tüketici arasında e-ticaret (Customer-to-Customer)

-         Bireyler arasında e- ticaret (Peer-to-Peer)

-         İşletme ile Devlet kurumları arasında e-ticaret (business-to-goverment)

-         Bireyler ile devlet kurumları arasında e-ticaret (person-to-goverment)

elektronik ticaret modelleri geliştirilmiştir.

E-ticaret’te kullanılan araçlar; telefon, fax, televizyon, dijital para (elektronik cüzdan, elektronik mevduat), Elektronik veri değişimi (EDI*, UN/EDIFACT ), İnternet.

Yeni ekonominin en fazla etkilerinin görüldüğü alanlardan biri de finans piyasalardır. Bir çok banka ve aracı kurumlar teknolojik gelişmeleri sistemlerine uyarlarak ederek hizmetlerini on-line olarak müşterilerine vermeye başlamışlardır. Bilginin hızlı hareket edebilmesi ve paylaşılabilir olması; finans piyasalarını yakından takip eden aracı kurum ve banka müşterilerine; dünyanın diğer ucundaki borsalarda işlem yapma olanağını getirmiştir. Şubesiz bankacılık, 24 saat hisse senedi işlemi gibi hizmetler müşterilere hızla sunulmaya başlanmıştır. Bu hizmeti veren kurumlar da e-ticaret yapan diğer kurumlar gibi işlem maliyetlerinden tasarruf sağlamaktadırlar. Türkiye’de örneği olmamakla beraber dünyada herhangi bir geleneksel banka ile bağlantısı olmadan bankacılık faaliyeti gösteren e-bankalar ya da diğer bir deyişle sanal bankalar bulunmaktadır.

E- ticaretin boyutları ve etkilerinin ölçülmesi güç olmasına rağmen, e-ticaretle ile ilgili olarak ülkelere göre web server sağlayıcılarının sayısı, e-ticaret işlemlerinin yüzdesi, internet kullanan işletmelerin internet üzerinden satın alan ve satan işletmeler (B2B), internet kullanan bireylerin ülkelere göre sayısı ve internet üzerinden mal ve hizmet satın alanların yüzdesi, ülkelerin internet ve elektronik ticaret işlemlerinin toplam satışlara oranı veya gelirlerinin yüzdesi gibi göstergeler kullanılmaktadır.

2004 yılında sadece Amerika Birleşik Devletleri"nde şirketler arası e-ticaretin (B2B) 406.2 milyar dolardan 207 trilyon dolara yükseleceği tahmin ediliyor.

Gartner Group tarafından 1999 yılında yapılan bir araştırmada, dünyadaki firmalar arasındaki e-ticaretin 145 milyar dolar, firma ve müşteriler arasında 25 milyar dolarlık e-ticaret işlem hacmi olduğu verilmektedir.

E-Ticaret, firmalar arası ticarette maliyetlerin azaltılması ve verimliliğin artırılmasında önemli rol oynamaktadır. Personel giderlerinde, genel yönetim giderlerinde (elektrik, su, ısıtma, kırtasiye, vb.), pazarlama satış dağıtım giderlerinde, fiziki mekan olmaması nedeniyle stoklama, depolama giderlerindeki azalmalar fiyatlara yansıtılarak tüketicilere fayda sağlamaktadır. E-ticaret ile “aracısızlaşma” ve “yeni fonksiyonlar üstlenen aracılar” siber aracılar oluşmakta ve haftanın 7 günü ve 24 saati açık ve ulaşımı kolay olan sınırsız bir pazar imkanı doğmaktadır. Sipariş alma, alındı makbuzları, fatura tutarlılığı gibi izlemede yapılan hatalar düşmekte ve genel maliyetlerde azalma yaratmakta ve online işlemler ile verimlilik artmaktadır. Firma tedarik/zincir yönetiminde düzenli bir planlama ile maliyetler düşürülmekte (ABD’de bu konuda %15-20 tasarruf edilmiş durumdadır).

E-Ticaretin yaygınlaşmasındaki teknik ve felsefi niteliğin “şeffaflık” ve “açıklık” olması, işletmeler arası rekabeti artırmakta, firmaların iş organizasyonu ve modelleri değişmekte ve pazar yapısını değiştirmektedir.

İnternet, işletme yönetiminin nasıl olacağı üzerinde derin bir etkiye sahiptir. E-iş işletme yöntemlerinin yeniden yapılanması ve olarak elektronik olarak bilgi yayılımına web’in  (Word Wide Web) gücünün kaldıraç olarak kullanımıdır. Yeni ekonomide işletmelerin iş yapış şekillerini değiştirerek elektronik ortama taşımaları ve Internet teknolojisinin getirdiği fırsat ve avantajlardan faydalanarak şirket içi, müşterileri ve iş ortakları ile daha verimli çalışarak maliyetlerini düşürmelerini sağlayan iş anlayışı e-iş (e-business) olarak tanımlanabilir. E-ticaret sadece on-line olarak gerçekleştirilen ticari işlemleri ifade etmektedir. E-iş, on-line ticari işlemlerin yanında on-line bilgi paylaşımını ve değişimini ifade etmektedir. Örneğin bir üretici, bir extranet (sadece yetkili kılınmış kişi veya kurumlar tarafından ulaşılabilen güvenlikli web sitesi) yardımı ile tedarikçisinin, üretim tarifelerini incelemesine izin verebilir. Veya bir finans kurumu bir web arayüzü ile müşterilerinin banka hesap bilgilerini, kredi kartlarını veya hesaplarıyla ilgili diğer bilgileri edinmelerini sağlayabilir.

Yrd.Doç.Dr.Nevin Yörük

Gaziosmanpaşa Ün., İ.İ.B.F. İşletme Bl.
nyoruk@gop.edu.tr