Fertbaşına gelir yanında insani kalkınma ve eğitim endeksleri, Eğitim harcamaları/GSMH, Ar-Ge/GSMH, bilgisayar- internet erişimi gibi değişkenlere ilişkin parametreleri, bilgi toplumu tablosu yansıtan ülkeler için plastik para artık bir yaşam biçimidir. Plastik para kullanımı, bu sosyo-ekonomik yapılar için o kadar sıradanlaşmıştır ki, bu yaşam biçimini besleyen çok karmaşık teknolojik ekonomik ve kurumsal faktörler basit unsurlar olarak algılanmaktadır. Halbuki, bir ödeme yöntemi olarak plastik kartların yaygınlaşması çok yeni bir gelişmedir. Daha otuz yıl önce, ABD’nde bile, insanlar ödemelerinin çoğunu nakit ya da çek kullanarak yapmakta; sadece cari gelir ve tasarruflarının izin verdiği düzeyde alış-veriş yapabilmekteydiler. Bugün durum, “devrim” nitelemesini haklılaştıracak ölçüde farklıdır: Sayısı milyarla ifade edilen plastik kart, dünya ölçeğinde yüzbinlerce noktada, çeşitli ödeme gereklerini finanse etmede kullanılmakta/kabul görmektedir.

Detaya girmeden kronolojiye bakınca, 1950’de, “dine and sign (ye ve imzala)” sloganıyla, sadece ABD’ndeki lokantalarda geçerli olmak üzere kullanıma sunulan Diner’s Club kredi kartını, 1958’de ilk uluslararası kartlar olarak “Bank Americard” ve “American Expres”in izlediğini görüyoruz. ABD’nde bankacılık faaliyeti, hukuken belli bir eyaletle sınırlandığından eyaletler arası işlemler için çek kullanımının çıkardığı zorluklar (bürokrasi, zaman-işlem maliyetleri, vs), kredi kartının cazibesini artırmış; yeni kredi kartları vb plastik kartlar, bilişim teknolojilerinin de desteği ile yaygınlaşmıştır. Günümüzde, kartları uluslararası düzeyde en çok kullanılan kuruluşlar, VISA, MasterCard, Amex ve Diners Club’tır. Ödeme akımlarını gerçekleştirme temel fonksiyonu ve plastik hammaddesine sahip kartlar çok çeşitli isimler almaktadır: plastik para, plastik kart, ödeme kartı, banka kartı, kredi kartı, debit kart, ATM kartı, çek kartı, ortak kart, mağaza kartı, akıllı kart, chip kart, affinity kart, harcama kartı, gold kart, sanal kart, vb.

Kredi kartı, bir yandan hamili, üye işyeri, çıkaran kurum, kabul eden banka, kart kurumu yönünden önemli yararlar getirirken, öte yandan uygulama alanına birtakım riskler de taşımakta; basit bir enstrüman değişikliğinin çok ötesinde ekonomik etki potansiyeli içermektedir.

“Plastik para”, bir ödeme ve kredi aracı olarak para yaratmakta; tüketim, volatalite, üretim, istihdam, enflasyon, tasarruf biçimi, faiz oranı, kamu gelirleri, kayıt-dışı ekonomi, dış ekonomik ilişkiler, ticaret  gibi ulusal ve uluslararası ekonomik performans unsurlarını doğrudan veya dolaylı şekillerde etkilemektedir.

Bilgi ve iletişim teknolojilerinde yaşanan gelişmelerle, işlem maliyetlerinin sıfıra yaklaştığı, engellerin eliminasyonuyla açık ve düzenli işleyen piyasa yapısına sahip “sürtünmesiz ekonomi” spekülasyonları yapılmakta; artan rekabetin zorladığı etkinlikle, uzun vadede artan büyüme beklenmektedir.

Plastik kartlar, küreselleşme sürecine de destek vermektedir. Bugün yeryüzünde, her beş kişiden biri, aynı adı taşıyan kartlarla, hem ulusal, hem global piyasalarda aynı alış-veriş kültürünü yaşamaktadır.

Sonuç

Üretim ve verim artış oranları ile bir dizi ekonomik değişken arasındaki sistematik ilişki, teknolojik ilerlemenin, tamamen tesadüfi seyreden bir süreç olmak yerine, piyasa güçleri, dolayısıyla sosyo-ekonomik yaşamın aktörlerince yönlendirilen ve yapısal değişimleri yönlendiren bir süreç olduğunu düşündürmektedir. Bilimsel keşifler, üretimi/toplumsal kurumları/yapıları  etkileyen yaratıcı ürün ya da süreç anlamında  yeniliklerin temel itici gücüdür.

Tarım-öncesi, tarım, sanayi, sanayi-ötesi/hizmet ve bilgi toplumu şeklinde şematize edilen  sosyo-ekonomik yeniden yapılanmalarda “bilgi”, artan yoğunlukta rol oynarken her bir sosyo-ekonomik format, kendi ilişki düzeniyle örtüşen parasal enstrümanlar geliştirmiş, ayni para, madeni para, kağıt para, çek-senet, plastik ve sanal para bu süreçte ortaya çıkan enstrümanlar olmuştur.

Farklı fonksiyon ve nitelikler taşısa da , yapıldığı hammaddeden adını alan plastik para, ABD’nde doğmuş, bilişim teknolojilerindeki gelişime paralel olarak yoğunlaşmış, ve dünyaya yayılarak finansal küreselleşmenin sembollerinden biri haline gelmiştir.

VISA ve Mastercard verileri, Ar-Ge/GSMH, Eğitim Endexi, Bilgisayar ve internet kullanım oranları ile plastik para sahipliği ve işlem hacmi arasında yakın ilişkiyi yansıtmakta ve plastik parayı  bilgi toplumunun parasal enstrümanı olarak sunmaktadır.

Oluşturulması, taşınması ve kullanımı en kolay/ekonomik/fonksiyonel para formu olarak plastik para, kaydi paranın anlamı, hacmi ve etkisini önemli ölçüde geliştirmekte; büyüme performansını ve ekonomide paranın etkilediği her şeyi, bilişim teknolojilerinin/bilgi sıçramalarının desteği ile etkileme potansiyeli taşımaktadır. ABD’nin Avrupa’ya göre 1990’larda daha iyi ekonomik performansının kaynakları arasında bilişim teknolojileri, enformasyon otoyolları yanında sanallaşarak yaygınlaşan plastik paranın katkısı araştırılmaya değer görünmektedir.

Arş.Gör.Ayhan Orhan
Yrd.Doç.Dr.Yusuf Bayraktutan