1. Para ve Fonksiyonları

Para, nitelik ve fonksiyonu, sosyo-ekonomik yapısal dönüşümlere paralel olarak değiştiğinden, tanımlanması zor kavramlardan biridir. Sermaye ve mal biçimindeki para algılamaları, ekonomi disiplininin sermaye ve mal tanımları dikkate alınınca, yanılgıya dönüşmektedir. Nitekim para, doğrudan ihtiyaçları tatmin etmez; mal ve hizmet üretmez.

Ne olmadığı yerine ne olduğuna bakınca para, mal ve hizmet değişiminde ve buna bağlı olarak borç edinme ve ödemede kabul gören her(hangi bir)şeydir. Böyle bir tanım, ekonomik olmaktan çok davranışsal perspektif sergilemekte, insanların öyle nitelediği her şeyi para kapsamına almaktadır. Bu bağlamda güven unsuru ön plana çıkmakta ve insanların güvenini, “para”nın fonksiyonları belirlemektedir. Belki bu yüzden, para tanımları, daha çok, onun farklı fonksiyonlarına dayandırılır. Nitekim, literatürde sık karşılaşılan, “herkes tarafından kabul edilen ortak değer ölçüsü/hesap birimi ve mübadele aracı” biçimindeki tanım, paranın ilk ve asli fonksiyonlarını vurgulamaktadır. Bunlar değer ölçüsü ve mübadele aracı olmasıdır. Ödeme ve tasarruf veya değer saklama aracı olma fonksiyonları eklenince geleneksel fonksiyon şeması tamamlanan paranın geleceği tahmin ve buna dayalı spekülasyon ile iktisat politikası aracı olmak gibi görece daha yeni fonksiyonlarından söz etmek mümkündür.

Değer ölçüsü olmak, mübadele aracı olmaktan farklı bir fonksiyondur. SDR ile bir dönem için ECU ve EURO örneklerinin yansıttığı gibi para, bir değer ölçüsü olabildiği halde mübadele aracı olmayabilir. Ödeme aracı olmak, mübadele (ya da karşılıklılık) olmaksızın ödemenin gerçekleştiği durumu anlatmaktadır. Para, mevcut bir değerin zaman içinde, şimdiden geleceğe taşınmasını ve saklanmasını da mümkün kılmaktadır. Para hesap birimi olunca, geçmişten hareketle gelecek için tahmin yapılabilir. Nihayet, arzına ilişkin operasyonlarla, ekonomik yaşamı yönlendirmede bir enstrüman olarak para, iktisat politikası aracı olmaktadır.   

2. Paranın Evrimi

Tarihsel kökene ilişkin farklı açıklama çabalarında rastlanan, bir noktaya kadar erişim sağlayıp sonra karanlığa gömülme kaderi, para söz konusu olduğunda da geçerliliğini korumaktadır. Teorik olarak kurgulanabilecek, insanların hiç para kullanmadıkları dönem, ayni mübadele ya da trampa ekonomisi olarak nitelenebilir. Böyle bir dönemde, işbölümü veya ihtiyaç fazlası üretimin varlığı önkoşuluna dayanan ticaret vardır, ancak mallar, mallarla değiştirilmektedir.

İşbölümü geliştikçe, ürün/ihtiyaç yelpazesi genişledikçe, ve mübadele eğilim ve arzusu arttıkça, ayni mübadele sistemi yetersizleşmiş; değişim ve kullanım değerini saptama, malları saklama, taşıma, vadeli ödeme yapma gibi uygulama zorlukları trampa ekonomisinin sınırlayıcı niteliğini aşmak üzere “para” icadını/kullanımını gündeme taşımıştır.

En çok itibar edilen mallarla başlayan “para”nın biçim serüveni, değerli madenler, banknot, çek-senet ve nihayet günümüzde plastikle devam etmekte; biçimdeki gelişmeler paranın fonksiyonu ve ekonomik yaşamdaki rolünü de etkilemektedir.

1. Mal-Para

Para, trampanın zorluklarını aşmak üzere, değer-hesap birimi ve mübadele aracı olarak tarihi süreçte tedricen gelişirken karşılaşılan ilk form, mal-paradır. Bu uygulamada, uzunca bir dönem, çeşitli hayvanlar, deniz kabuğu, tuz gibi temel ihtiyaç maddeleri, vs; daha sonra altın, gümüş, platin vb değerli madenler para olarak kullanılmıştır. Değerli madenler, madenin mal şeklinde mütalaa edildiği-tartılarak değerinin belirlendiği külçe ve içerdiği maden miktarıyla nominal değeri eşit olan sikke biçiminde para işlevi görmüşlerdir. Üzerinde, içerdiği madenin değeri kaydedilmiş ilk madeni para, M.Ö. 2900 yılına aittir. Kıymetli madenlerin, birim para değerinin ifadesinde ölçüt olarak kullanılması, ABD $’nın altın konvertibilitesinin kaldırıldığı 1971’e kadar sürmüştür.

2. Temsili Paralar

Değerli madenlerin muhafaza ve taşınmasındaki güçlükler yanında, ekonomik yapıların gelişmesi ve ilişkilerin karmaşıklaşması, değerli madenlere çevrilebilir temsili paralara ihtiyaç doğurmuştur. Başlangıçta % 100 altına çevrilebilir nitelikte olan temsili paralar, yerini, zamanla kağıt paraya bırakmıştır. Başlıcaları, tarihsel gelişim sürecine paralel olarak, altın ve gümüş sertifikaları, banknot, kağıt para ve ufaklık para şeklinde sıralanabilecek temsili paraların, ya kendiliğinden bir değeri yoktur ya da kendi değeri, nominal değerinin çok altındadır. Nitekim kağıt para, ihmal edilebilir bir basım maliyetine karşın, kaynağını onu çıkaran siyasi erkten alan bir değer taşır.

3. Kaydi Para/ Banka Parası/Mevduat Parası

Kağıt para, onu çıkaran ve el değiştirmesine aracılık eden bir kurumsal yapı eşliğinde ekonomik yaşamın parçası olmuştur. Ellerinde hazır satınalma gücü bulundurmak isteyen bireyler, bunu, yanlarında nakit para tutarak yapabilecekleri gibi, bir ticari bankada vadesiz mevduat hesabı açma yolunu da seçebilirler. Zira, vadesiz mevduat, istenildiğinde nakit olarak çekilmekte ya da ödeme emri veya çek yazımı yoluyla efektif gibi likidite sağlayabilmektedir. Böylece para, banka hesaplarında kalmakta ama satınalma gücü, saklama, sayma, küsuratla uğraşma zahmetlerinden arınmış olarak dolaşmaktadır. Kaydi para ifadesi, işlemlerin, paraya dokunulmadan, banka kayıtlarındaki değişikliklerle, yapılmasını anlatmaktadır. Ticari bankalar, ayrıca topladıkları fonları, başkalarına kullandırmak suretiyle yeni ve ilave satınalma gücü yaratmakta; merkez bankalarının para basma rolüne “ortak” olmaktadırlar.

4. Para benzerleri

Vadesiz mevduat kadar likiditesi olmasa da, değer saklama ve artırma amacıyla kullanılan ve nemasından vazgeçilince kağıt para ya da vadesiz mevduata dönüştürülerek likit hale getirilen, vadeli banka mevduatları, yatırım fonları, devlet tahvilleri vb enstrümanlardır.

5. Yeni Ekonomi-Yeni Para: Plastik Para, Sanal Para

Bilgi-teknoloji odaklı global dönüşümün yeni binyıla doğru ortaya çıkardığı yeni sosyo-ekonomik yapı formu olarak “yeni ekonomi”de, en kritik sektörlerden biri, belki birincisi olarak para-finans, yeni enstrümanlarla değişimi yaşa(t)maktadır.

1990’lardan itibaren internetin yaygınlık kazanıp ticari alana taşınmasıyla şekillenen Yeni Ekonomi’nin, temel üretim kaynağı olarak bilgi, digitalleşme, sanallık, molekülerleşme, iletişim ağları, aracısız ekonomi, medya-iletişim sektörü, yenilik, üretici-tüketici bütünleşmesi, hız, küreselleşme ve yeni sosyal problemler biçiminde sıralanan özellikleri, para-finans sektörünü yakından ilgilendirmektedir. Çağdaş bankacılık bireyi yeniden keşfetmiş, bilgi-eksenli gelişmelere uyum sağlamakta gecikmemiştir. Nitekim Citibank gibi kurumsal alandaki çalışmalarıyla ön planda olanlar bile, bireysel bankacılık işlemlerine hız vermişlerdir.

Nakit, çek, senet, vb  Sanayi toplumunun ödeme araçlarını, bilgi toplumunda ikame eden plastik kartların XX. yüzyıl sonundaki performansı bir “devrim” olarak nitelenmektedir. Önceden ödemeli (eurocheque), anında ödemeli (banka kartı) ve sonradan ödemeli (kredi kartı) plastik kartlar, yerini, yakın gelecekte, güvenlik ve zengin fonksiyonları nedeniyle akıllı kartlara (smart cards) bırakacak; elektronik ticaretin yayılacağı XXI. yüzyılda fiziki varlığı olmayan sanal kartlar kullanılacaktır.

Arş.Gör.Ayhan Orhan
Yrd.Doç.Dr.Yusuf Bayraktutan