Giriş

İnsanlığın bilinen tarihi, avcı-toplayıcı/göçebe toplumdan tarım toplumuna, oradan sanayi ve nihayet sanayi-ötesi topluma, devrimler eşliğinde bir evrilme süreci olarak algılanabilir. Bu farklı sosyo-ekonomi-politik evreler hem bilginin, hem de paranın  nitelik ve fonksiyonlarında önemli ayrışmalar içermektedir.

İki milyon yılı aşan dünya deneyiminde başka çok sayıda varlık yok olurken insan, fizyolojisi yanında kendisini, toplumu, dünyayı ve evreni anlama, açıklama ve denetleme kabiliyetinin sonucu edindiği ve aktarım mekanizmaları geliştirdiği “bilgi” sayesinde var olmaya devam etmektedir. Edebi, medyatik, pratik vs gibi farklı bilgi türleri söz konusudur. Nesnel, nedensellik içeren,  ampirik ve sistematik nitelikleri ile bilimsel bilgi diğerlerinden ayrılır.

Temel işlevleri, anlama, açıklama ve kontrol olarak özetlenen bilimsel bilgi üretimi, bir yönüyle, teknoloji geliştirme sürecidir. Teknoloji ise, genelde, üretim faaliyetinin yürütülmesi için gerekli mekanik donanım-makineler ve süreçlere dair bilgi şeklinde tanımlanır. Çok daha geniş anlamda teknoloji, “faydalı şeyler yapma, kullanma ve geliştirme yetenek, bilgi ve prosedürlerini”, piyasa faaliyetleri kadar piyasa-dışı faaliyetlerde kullanılan yöntemleri de içermekte; üretilen şeyin doğası ve özellikleri –ürün dizaynı- yanında, üretim biçimini de anlatmaktadır.

Teknoloji, bir teknikler dizisinden oluşmakta, doğrudan üretimde kullanılanlardan başka pazarlama, yönetim vb teknikleri de kapsamakta; dolayısıyla, imalat ve tarım sektörleri ile birlikte hizmet sektörlerine –yönetim, eğitim, bankacılık, vs- de sirayet etmektedir.

Teknolojik bilginin gelişimi tartışmasının odağında mekanik unsurlar ve donanım (hardware) başat görünmekle birlikte, bunlarla sosyo-ekonomik yapı (software) arasında yakın bir ilişki vardır. Ateşin bulunması, taşın kesme fonksiyonunun anlaşılması, tekerleğin icadı vb modern insana çok basit gelen teknolojik bilginin üretimi ve üretim sürecinde kullanımı, kümülatif olarak sosyo-ekonomik dönüşümler eşliğinde gelişmektedir.

Avcı-toplayıcı/göçebe toplum yapılarından itibaren üretim fazlasının eritilmesi ve/veya üretim açığının kapatılması sorunu, mübadele zaruretini, dolayısıyla mübadele aracı ihtiyacını temsil eden “parasal” fonksiyonlu enstrümanları ortaya çıkarmıştır. Bu enstrümanların nitelik ve rolleri ise, “bilgi” eksenli sosyo-ekonomik yeniden-şekillenmelere paralel olarak, başkalaşım yaşamıştır.

Bu çalışmada önce, “bilgi”nin nitelik ve katkısının önemli etki taşıdığını düşündüğümüz temel sosyo-ekonomik dönüşüm serüvenin kısa bir tarihini, sonra, “ekonomik faaliyetinin damarlarındaki kan” olarak nitelenen paranın “ayni para” dan “plastik” ve “sanal para”ya doğru evrimini ortaya koyacak ve dijital devrimin parasal yansımalarını tartışacağız.

Arş.Gör.Ayhan Orhan
Yrd.Doç.Dr.Yusuf Bayraktutan