|
||
| Editor Login | Register | ||
| > Ödev > Türk Edebiyatı |
|
|
| SIFATLAR |
|
SIFATLAR isimlerden önce gelerek onlar ın anlamlarını sayı, renk, durum, hareket, biçim, yer, işaret ve soru yönlerinden tamamlayan; onları niteleyen ve belirten kelimelere sıfat denir. bu iki kelimenin (sıfat ve isim) oluşturdukları kelime grubuna da sıfat tamlaması denir ki bütün sıfat çeşitleriyle sıfat tamlaması oluşturulabilir.
Kolay i ş, bu sorular, küçük çocuk, hangi ev, iki elma, üçüncü sınıf...
A. Sıfatların Özellikleri
1. S ıfatlar isimlerden önce gelerek onları sayı, renk, durum, hareket, biçim, yer, işaret ve soru yönlerinden tamamlar; onları niteler veya belirtir:
“O zaman gördü ki, küçük çocuk, memleketlisi, minimini yavru a ğlıyor... Sessizce, titreye titreye ağlıyor. Yanaklarından gözyaşları birbiri arkasına, temiz vagon pencerelerindeki yağmur damlaları nasıl acele acele, sarsıla çarpışa dökülürse öyle, bağrının sarsıntılarıyla yerlerinden oynayarak, vuruşarak içlerinde güneşli mavi gök, pırıl pırıl akıyor.”
2. Tek ba şlarına kullanıldıkları zaman isim değerindedirler. Çünkü ancak bir isimden önce geldikleri zaman sıfat oldukları anlaşılabilir:
ye şil elbise (sıfat) yeşili severim (isim)İhtiyar kad ın (sıfat) İhtiyarlara iyi davranmalıyız (isim)Büyük park (s ıfat) parkların en büyüğü (isim)
3. Tek ba şlarına kullanıldıklarında isim değerinde oldukları için alabildikleri isim çekim eklerini, yani hâl eklerini, iyelik eklerini ve çoğul ekini, bir isimden önce gelerek onu niteledikleri ya da belirttikleri zaman, yani sıfat olarak kullanıldıkları zaman alamazlar:
Bir basamak yukar ı çık. sıfatBirler basama ğı isimYürüyen merdiven s ıfatYürüyenler ve ko şanlar isim
4. Bir s ıfatla onun nitelediği ya da belirttiği bir isim arasına noktalama işareti (özellikle virgül) konmaz. Virgül konursa ilk kelime tek başına kalmış olur, dolayısıyla isimleşir.
Genç adama gülümseyerek bakt ı. (genç: sıfat)Genç, adama gülümseyerek bakt ı. (genç: isim, özne)
5. Birkaç s ıfat, arka arkaya sıralanarak bir ismi niteleyebilir veya belirtebilir:
Karanl ık, büyük, korkutucu ve nemli bir evdi.
6. S ıfatın varlığından bahsedildiği her yerde mutlaka sıfat tamlaması vardır; o sıfatla (soru sıfatı da olsa) bir tamlama oluşturulmuştur.
B. Sıfat Çeşitleri
S ıfatlar görev ve anlam yönünden, yani kendilerinden sonra gelen isme kattıkları anlam yönünden önce ikiye, sonra daha alt başlıklara ayrılırlar:
1. Niteleme S ıfatları2. Belirtme s ıfatlarıa. İşaret sıfatlarıb. Say ı sıfatlarıAs ıl sayı sıfatlarıS ıra sayı sıfatlarıKesir say ı sıfatlarıÜle ştirme sıfatlarıc. Belgisiz s ıfatlard. Soru s ıfatları
1. Niteleme Sıfatları
]İsimlerin şeklini, durumunu, hareketini, rengini, kısacası kalıcı özelliklerini gösteren sıfatlardır. Nitelene sıfatları isimlere sorulan “nasıl” sorusunun cevabıdır:
Penceresinden kavak a ğaçları görünen / bir sağlık ocağıyanaklar ımı pembeleştiren / makaslaruçuşan / pamukçuklar Kavakları silkeleyen / rüzgâr Koca / bahçe Tasasız / gözler Güzel / çerçeveler Kocaman / bir masası ve koltuğu
Mavi deniz, tatl ı su, kötü gün, yakın arkadaş, çalışkan öğrenci, susuz yaz, yuvarlak masa, bayan memur, erkek adam, temiz giysi, güzel insan, düz yol, çatal çivi, sivri tepe, yassı burun...
2. Belirtme Sıfatları
İsimleri sayı yönünden tamlayan; yerlerini işaret eden; özelliklerini belli belirsiz olarak bildiren; onların özelliklerini soran sıfatların tümüne belirtme sıfatları denir. Belirtme sıfatları varlıkların geçici özelliklerini bildirirler:
Bu adam, o adam, şuradaki adam, (herhangi) bir adam, bir (tane) adam, kaç ıncı adam, hangi adam?...
Belirtme s ıfatları alt başlıklara ayrılır:
a. İşaret Sıfatları
İsimleri işaret ederek belirten ve yerlerini bildiren sıfatlardır.
“bu, şu, o, öteki, beriki, böyle, şöyle...”
Bu soruyu kim cevaplayacak? Kitab ı şu genç almıştı.O e şyaları nereye götürüyorsun?Öteki sorulara geçiniz. Beriki masalar ı da taşıdık.
b. Sayı Sıfatları
İsimlerin sayılarını, bölümlerini, sıralarını, parçalarını kesin olarak belirten sıfatlardır. Sayı sıfatlarının çeşitleri şunlardır:
i. Asıl Sayı Sıfatları
İsimlerin sayılarını kesin olarak belirten sıfatlardır:
Her gün iki saat ders çal ışır, bir saat de kitap okurum.Bir a ğaç bile bırakmamışlar; kesmişler.Yüz y ıl öncesine geri döndük.Türkiye nüfusunun yetmi ş milyon olduğu söyleniyor.Be ş milyon ton patates
10 cm ip, 2 m kuma ş, 100 ton kömür, 3 kg şeker...
]Ba şında asıl sayı sıfatlarından biri bulunan bir isme çoğul eki getirilmez. ”Beşevler, Altmışevler, Yedi Cüceler, üç aylar, Kırk Haramîler, beş milyonlar, on milyonlar (banknotlarımız)”gibi örnekler bu kurala uymaz.
]Say ı sıfatlarıyla niteleme sıfatları art arda kullanılırsa sayı sıfatı önce gelir:iki de ğerli arkadaş, üç kırık cam...
ii. Sıra Sayı Sıfatları
İsimlerin sıralarını, derecelerini belirten sıfatlardır. “-nc İ” eki ya da nokta kullanılır.
77. y ıl, 11’inci bölük, birinci gün, ikinci gelişimiz...üçüncü ki şiler, ikinci katlar...
] “ilk” kelimesi birinci anlam ındadır:İlk (birinci) caddeden sağa dönün.
] “son, sonuncu, ortanca” kelimeleri de s ıra sayı sıfatıdır:son f ırsat, ortanca çocuk, sonuncu kişi...
iii. Kesir Sayı Sıfatları
İsimlerin, bütünün kaçta kaçı olduğunu gösteren sıfatlardır. Yüzde bir ihtimal, yar ım ekmek, çeyrek (dörtte bir) ekmek, yarıyıl, iki buçuk lira...
]Bu tamlamalarda tamlanan ço ğul yapılabilir.Karde şlerin üçte bir payları var.
]Tamlayan ço ğul yapılıp tamlananla yeri değiştirilebilir:Yüzde otuz art ış düşünülüyor.→Düşünülen artış yüzde otuzlarda.
iv. Üleştirme Sayı Sıfatları
İsimlerin bölümlere ayrıldığını, bölüştürüldüğünü gösteren sıfatlardır. “-( ş)er” ekiyle yapılır.
Üçer ki şi, ikişer elma, yedişer kişi, ellişer milyon, birer gün arayla,
v. Topluluk Sayı Sıfatları
Bir defada do ğan birden fazla kardeşler için kullanılır.Bunlardaki “z” sesi çokluk bildirir. Tamlanan ço ğul olabilir.üçüz bebek, be şiz çocuklar.
c. Belgisiz Sıfatlar
İsimlerin sayılarını ve miktarlarını kesin olarak değil, yaklaşık, aşağı yukarı, belli belirsiz bildiren sıfatlardır.
“bir, birkaç, birçok, az, çok, biraz, birtak ım, bütün, bazı, tüm, her, hiçbir, herhangi bir, kimi...
ba şka / bir / boyut,kimi insanlar, bir yaz günü, baz ı sıfatlarherhangi bir zaman her soru, birtak ım insanlar,birkaç ki şi,Birçok senelergeçti; dönen yok seferinden. tüm insanlar, bütün varl ıklar...
Bunlardan baz ılarının belirttiği isimler çoğul eki alamaz, bazılarının tamlananları çoğul olmak zorundadır; bazılarınınki de yerine göre tekil de olabilir, çoğul da.
Bütün insan→bütün insanlar Birkaç ki şi→birkaç kişilerÇo ğu insan→çoğu bitkiler
Not: Asıl sayı sıfatı olan “bir” ile belgisiz sıfat olan “bir” karıştırılabilir. “bir” kelimesi “tek” kelimesinin karşılığı ise asıl sayı sıfatıdır. Değilse belgisiz sıfattır:
Bir çiçekle yaz olmaz bir tane çiçek. as ıl sayı sıfatıOnu bir ak şam vakti gördüm. Herhangi bir akşam vakti belgisiz sıfat
d. Soru Sıfatları
Tanımı
Soru s ıfatları, isimlerin nitelik ve niceliklerini soru yoluyla öğrenmeyi amaçlayan, cevapları da herhangi bir sıfat olan kelimelerdir.
“ne, nas ıl, nice, ne gibi, ne biçim, kaç, kaçıncı, kaçar, hangi, ne türlü...”
Özellikleri
]Soru s ıfatları cümleyi soru cümlesi yapar. Bazı durumlarda da yapmaz:
Bu nas ıl bir dünya; hikâyesi zor...Nas ıl kitaplardan hoşlanırsın?
]Soru s ıfatlarıyla da sıfat tamlaması oluşturulur.
Kaç gün sonra geleceksin? Eve giderken hangi otobüse binece ğiz?
Örnekler
Hangi ç ılgın bana zincir vuracakmış şaşarım.Kaç ıncı sınıfta okuyor?Ne gün gelece ğini söyledi mi?Kaçar ki şilik gruplar hâlinde gideceğiz?Kaçta kaç hisse istersin?
Not: “ne” kelimesi s ıfat, zarf ve zamir olarak kullanılabilir.
Ne bak ıyorsun? ZarfNe almak istiyorsun? Zamir Ne gün geleceksin? S ıfatNe i ş yapıyordunuz? sıfatBugün ne çal ıştık ama. zarf
C. Sıfatlarda Anlam
1. Sıfatlarda Anlam Kuvvetlendirme
]Zarflarla ve edatlarla anlam kuvvetlendirilebilir:
çal ışkan→arı gibi çalışkan→arı gibi çalışkan çocukgüzel→Cennet kadar güzel→Cennet kadar güzel vatan verimli→çek verimli→çok verimli topraklar
Burada “cennet kadar” kelime grubu “güzel” s ıfatını; sonra hepsi birden “vatan” kelimesini nitelemiş.
]Peki ştirme sıfatları ile de anlam kuvvetlendirilebilir:
Bir s ıfatın ilk iki sesine “m, p, r, s” ünsüzlerinden biri eklenip, oluşan hecenin o sıfatın başına getirilmesiyle oluşur. Ünlüyle başlayan sıfatlarda ilk ünlüye “m, p, r, s” ünsüzlerinden biri eklenir.
Sar ı sayfalar→sapsarı sayfalarK ırmızı→kıpkırmızı elbiseMor→mosmor bir yüz Ye şil→yemyeşil tabiatTemiz→tertemiz toplum Uzun→upuzun araba
Bu kurala uymayan peki ştirme sıfatları da vardır:
Sapasa ğlam, yapayalnız, çırılçıplak, çepeçevre...
]Tekrar yoluyla da anlam kuvvetlendirilebilir. Tekrar edilen kelimeler aras ına “mİ” soru eki de konabilir:
do ğru dürüst bir iş, boylu poslu bir adam, az buz para değil...yüce yüce yaylalar, Mini mini eller, tatl ı tatlı diller...tatl ı mı tatlı diller, sevimli mi sevimli bir yüz, sıcak mı sıcak bir hava...
2. Sıfatlarda Anlam Daraltma
]Sıfatların anlamlarında, bazı eklerden yararlanarak kısma, daraltma, küçültme yapılabilir. Bunun için “-Cİk, -ÇE, -cEk, -(İ)msİ, -(İ)mtırak” ekleri kullanılır:
Geni ş bir oda → daha az genişi → genişçe bir odaUzun bir çocuk → daha az uzunu → uzunca bir çocuk Büyük ev → daha az büyü ğü→ Büyükçe / büyücek bir evKüçük çocuk → daha az küçü ğü→ küçükçe / bir çocukTatl ı elma → daha az tatlısı → tatlımsı bir elmaEk şi erik → daha az ekşisi → ekşimsi / ekşimtırak erik
“-C İk” eki küçüklük, azlık anlamı taşıyan sıfatlara getirilir ve aşırılık anlamı katar:
K ısa kol → daha da kısası → kısacık kolİnce ip → daha da incesi → incecik ip Az ekmek → daha da az ı → azıcık ekmekMinik yavru → daha da mini ği→ Minicik yavruKüçük k ız → daha da küçüğü→ Küçücük kızUfak el → daha da ufa ğı → Ufacık elYumu şak eller → daha da yumuşağı→ Yumuşacık eller
3. Sıfatlarda Karşılaştırma
Ayn ı özelliklere sahip olan varlıkları karşılaştırarak o özelliğe hangisinin daha çok sahip olduğunu göstermek için sıfatın başına “en, daha, pek” kelimeleri getirilir.
En kuvvetli millet Daha dürüst insanlar Pek çal ışkan işçi
D. Yapı Bakımından Sıfatlar
S ıfatlar da isimler gibi yapı bakımından basit, türemiş ve birleşik olmak üzere üçe ayrılır:
1. Basit Sıfatlar
Herhangi bir yap ım eki almamış ve başka bir kelimeyle birleşmemiş sıfatlardır.
Kara gün, k ırmızı gül, bol yemek, iri taş, iyi insan, son yolculuk, dost ülke, düz çizgi.
2. Türemiş Sıfatlar
İsim ya da fiil köklerine ve gövdelerine getirilen isim yapım ekleriyle oluşturulmuş sıfatlardır.
Kiral ık ev, yıllık izin, tuzlu su, Aydınlı Hasan, işsiz adamlar, ölü balık, sütçü kadın, yarınki maç, genişçe bir oda, büyücek bir ev, ekşimsi / ekşimtırak erik, kısacık kol, incecik ip...Penceresinden kavak a ğaçları görünen / bir sağlık ocağıyanaklar ımı pembeleştiren / makaslaruçuşan / pamukçuklar Kavakları silkeleyen / rüzgâr Kocaman / bir masası ve koltuğu çal ışkan öğrenci, susuz yaz, yuvarlak masa...
3. Birleşik Sıfatlar
Yap ısında birden fazla kelime barındıran sıfatlardır.
Külyutmaz ö ğretmen, mirasyedi gençler, boşboğaz insanlar, boğazına düşkün adam, birtakım sorunlar, cana yakın çocuk...
Birle şik sıfatlar ikiye ayrılır:
a. Kaynaşmış birleşik sıfatlar
Anlamca kayna şmış sıfatlardır. Birden fazla kelimenin sözlük anlamlarından az ya da çok uzaklaşarak, aralarına ek ya da kelime girmeyecek şekilde birleşerek oluşturdukları sıfatlardır.
Canci ğer dost, vatansever sanatçı, pisboğaz çocuk, mirasyedi gençler, kahverengi elbise, eşsesli kelimeler, birkaç adam, herhangi bir öğretmen, biraz zaman, birtakım elbiseler...
b. Kurallı birleşik sıfatlar
Çe şitli yollarla oluşurlar:
S ıfat tamlaması + “-lİ” yapım eki
büyük yaprakl ı ağaçlar, dost bakışlı insanlar, kısa boylu asker, büyük kapılı bina, kırık camlı ev...
S ıfat tamlaması + “lIk” eki
yar ım günlük mesai, üç kuruşluk iş...
İsim + iyelik eki + sıfat
salonu büyük (bir) ev, çenesi dü şük adam, saçı uzun bebek, rengi soluk kumaş...
Tak ısız isim tamlaması + “-lİ” yapım eki
ta ş duvarlı ev, aslan yürekli çocuk, demir kapılı bahçe...
İsim + “-DEn” ayrılma hâl eki + isim-fiil:
kulaktan dolma bilgiler...
İkileme + isim
evsiz barks ız insanlarımız, tatsız tuzsuz işlerimiz, irili ufaklı eşyalar...
İsim + ek + fiilimsi + isim
i şini bilir memur
Deyim + isim
cana yak ın arkadaşlar, çenesi düşük insan...
4. Pekiştirilmiş Sıfatlar Yamyass ı bir burun... Koskocaman bir kulak... Kapkara bir ten... Yemyeşil iki göz... Sapasağlam, yapayalnız, çırılçıplak, çepeçevre...
Sar ı sayfalar→sapsarı sayfalarK ırmızı→kıpkırmızı elbiseMor→mosmor bir yüz Ye şil→yemyeşil tabiatTemiz→tertemiz toplum Uzun→upuzun araba
Yapılan işlem sıfatları pekiştirmektir. Sıfatlar başka şekillerde de pekiştirilirler Bunlar sırasıyla: a) İkilem dedğimiz aynı sıfatın tekrar edilmesi yoluyla: b) Tekrar edilen sıfatların arasına "mı" getirilerilerek yapılarn pekiştirme; c) Bazı isimler tekrar edilerek sıfat olarak pekiştirilmiş biçimde kullanılırlar: d) Birbirine anlam bakımından yakın olan ve uygun getirilen kelimelerle yapılan pekiştirme: NOT: Sıfatlar cümlede yüklemin anlamını tamamladıkları zaman ZARF TÜMLECİ olurlar. Böylece bu sıfatlar, zarf tümleci olarak isimlendirilirler. Adam, kıpkırmızı oldu. Rüzgar tatlı tatlı esiyordu, Bazıları abuk sabuk konuşuyor Cümlelerde koyu yazılmış kelimeler, pekiştirme sıfatları gibi gözükmelerine rağmen, cümlede zarf görevini üstlenmişlerdir . |
|
| Bağlantılar: bilgininefendisi.net |
| Open Source Document Project | AUP&TOS |
