Solunum olayları ile elde edilen enerji,hücrede
ATP’nin yüksek enerjili bağlarının oluşturulmasında kullanılır.Hücrede
gerçekleşen bu olaya Hücre solunumu denir.
Hücrenin kendisinin , kan yada diğer vücut sıvılarının
aracılığı ile yaptığı gaz alışverişine iç
solunum denir.İç solunumda oksijen kandan hücreye karbondioksit ve su
hücreden kana difüzyonla geçer.
Kan dolaşım hızı,açığa çıkan CO2 miktarı ve kullanılan
O2 miktarı yapılan faaliyetlerle doğru orantılı olarak artar.Canlılarda
organizasyon düzeyi arttıkça O2 kullanımı da artar.
Canlılarda oksijen alabilmek için akciğer, solungaç ve
trake gibi yardımcı organlar gelişmiştir.Solunum organları ile yapılan gaz
alışverişine dış solunum denir.Bur
dada difüzyon olayı etkilidir.
1.Bir
hücrelilerde Solunum :
Paramesyum ,amip gibi bir hücreli canlılar ,yaşadığı
ortamla doğrudan temas halindedirler.Gaz değişimi difüzyon ile olur.
2.Bitkilerde
Solunum :
Bitkilerde gelişmiş yapılı hayvanlardaki gibi bir
solunum sistemi yoktur. Gaz alış verişi;yaprak,gövde ve kökte difüzyon ile
olmaktadır.Yapraklarda ve genç bitki köklerinde gaz alışverişi gözenekler
(Stoma) aracılığı ile difüzyon ile gerçekleşir.
Oksijenin bir kısmı odun borularındaki suda eriyerek
hücrelere taşınır. Bitkinin dokularındaki karbondioksit konsantrasyonu
havadakinden fazla olduğu için bu gaz dokulardan difüzyon ile havaya
geçer.Fotosentez sırasında CO2 alıp O2 verir.Gündüzleri solunum ve fotosentez
olayları birlikte cereyan ederken üretilen oksijen karbondioksit den daha
fazladır.
Yaşıl bitki gövdelerinde ise,gaz alışverişini kovucuklar(Lentisel) yapar.
Kovucuklarda alınan oksijen,diğer hücrelere geçerek gerekli bölgelere iletilir.
Genç bitki köklerinde epidermis hücrelerinden
oksijen alınır ve karbondioksit verilir.
3.Omurgasızlarda
Solunum :
Omurgasız canlılarda
hemoglobin kan plazmasında bulunur ve oksijen depolar.Çünkü omurgasızlarda
alyuvar bulunmaz.
Süngerlerde ve sölenterler
den hidrada sudaki erimiş oksijen vücut
yüzeyinden difüzyon ile alınır.Planarya ve toprak solucanında deri solunumu yapılır.
Böçeklerde,trake
solunumu görülür.Bu solunumda oksijen
hücrelere kadar trake denilen boru sitemi ile taşınır.Böceklerin karın
halkalarının alt tarafında stigma
denilen küçük açıklıklar vardır.Böceklerin vücutlarını gevşeterek aldığı hava
stigmadan içeri girer.Trake boruları vücudu bir ağ gibi sarar ve içi sıvı dolu
olan trakeol ile sonlanır.
Havanın dar borucuklarda difüzyonu çok az
olacağından,böceklerin belirli bir vücut büyüklüğünün üstüne çıkması
olanaksızdır.Böceklerde oksijen hücrelere doğrudan taşındığından solunum
dolaşımla doğrudan iğlisi yoktur.
NOT:Böceklerde O2 ve CO2
taşıyan solunum pigmenti yoktur.Bu nedenle böceklerde kan dolaşımı ile oksijen
taşınmaz.Dolayısı ile kılcal damarları yoktur.
Akreplerde ve örümceklerde
kitapsı akciğer solunumu görülür.Bu solunum organında,karnın ön duvarı
içeri doğru çökerek bir cep meydana getirir. Bu cep stigma ile dışarı açılır.Bu
cebin iç duvarı bir kitabın yaprakları gibi katlanarak lameller meydana
getirir.Stigma bir hava odasına açılır.Stigmadan giren hava bu odadan lamellere
geçer.Lamellerin içi kan boşlukları ile doludur ve lamel yüzeyinden gaz
alışverişi yapılır.
Solunum
pigmentleri :
Böceklerin dışında ,dolaşım sistemi bulunan bütün
canlılarda oksijen ve karbondioksit kanla taşınır.
Solunum pigmentleri,kana yüksek oranda oksijen ve
karbondioksit taşıma kapasitesi sağlar.En Belirgin solunum pigmenti Hemoglobindir.Hemoglobin tüm
omurgalılarda alyuvarlarda bulunur ve bir alyuvar 280 milyon hemoglobin
molekülü taşıyabilir.Hemoglobin omurgasızlarda kan plazmasında bulunur.
Hemoglobin,hem denilen demirli bir porfirin halkası ve
bir çeşit protein olan globulin molekülü yapısındadır.
Oksijen basıncının azlığında oksijenden kolayca koparlar.Pigmentlerin
oksijen ile birleşme derecesi kandaki O2 basıncına bağlıdır.
|
Pigment
|
Renk
|
Element
|
Yeri
|
Hayvan
|
100ml
kandaki O2 miktarı ml olarak
|
|
Hemoglobin
Hemosiyanin
Klorokruorin
Hemoeritrin
|
Kırmızı
Mavi
Yeşil
Kırmızı
|
Demir
Bakır
Demir
Demir
|
Alyuvarlar
Plazma
Plazma
Plazma
Kanhücreleri
|
Memeliler
Kuşlar
Sürüngenler
Kurbağalar
Balıklar
Halkalı
solucanlar
Yumuşakçalar
Yumuşakçalar
Halkalı
solucanlar
H
solucanlar
|
25
18.5
9
12
9
6.5
1.5
2-8
9
2
|
Hemoglobin ve kaslara
rengini veren miyoglobin molekülleri oksijen taşıma özellğine
sahiptirler.Miyoglobin molekülü.bir oksijen atomu bağlarken, hemoglobin
molekülü dört oksijen atomu bağlar.
Solunum pigmentleri oksijen ve karbondioksit ile
tersinir reaksiyonlara girerler.
|
