KALITIM
Genetik : Ana babalar ve oğul döller arasındaki benzerlik ve
farklılıkları açıklayan ,bunların nesilden nesile nasıl geçtiğini açıklayan
biyoloji dalıdır.
Gen : Bir özelliği kontrol eden ve yavru döle aktarılmasını
sağlayan kalıtsal birime gen
denir.Gen üzerinde yaklaşık 1500 nükleotid bulunan belirli uzunlukta bir DNA
parçasıdır ve kromozom üzerinde yer alır.Genlerin işleyişi çevre şartlarına
göre değişebilir.
Genotip : Bir canlının sahip olduğu genlerin
toplamıdır.Genotip canlıda mutasyon olmadıkça değişmez.
Fenotip : Bir canlının belirli yaş ve çevredeki dış
görünüşüdür.
KURAL : 1-Bağımsız olayların sonuçları da bağımsızdır.
2-Şansa
bağlı iki bağımsız olayın aynı anda birlikte olma olasılığı ,bunların ayrı ayrı
olma olasılıklarının çarpımına eşittir.
MENDEL VE UYGULAMALARI
Melezleme : Fenotipleri farklı canlının eşleştirilmesi veya
tozlaştırılmasına denir.Meydana gelen birey melez( hibrit) adını alır.
1.İzotipi ve benzerlik kanunu :Farklı
karekterlere sahip iki homozigotun çaprazlaştırılması ile oluşan bireyler
birbirinin aynıdır.Dominantlık varsa F1 dölünde fenotip ve genotip aynı olur.
2.Ayrılık veya dominantlık kanunu : Melezler kendi aralarında veya benzerleri ile
çaprazlandığında elde edilen F2 dölünde ,ana ve babadan almış oldukları
özellikler belli oranda ortaya çıkar.
3.Bağımsızlık kanunu : İki veya daha fazla özelliğe sahip farklı
melezlerin çaprazlaştırılması ile ana baba karekterleri yavrulara tesadüfe
bağlı gecerler.Bu kanunda her bir karekterin ortaya çıkışı şansa
bağlıdır.Farklı kromozomlardaki genler için gecerlidir.
Kalıtımla ilğili terimler
Homolog kromozom : Biri anadan ,diğeri babadan gelen benzer yapıdaki
iki kromozomun her birine denir.
Alel gen : Homolog kromozomlarda karşılıklı yer alan,bir karekter
üzerine aynı veya zıt yönde etki eden gen çiftine denir.
Monohibrit : Tek gen veya özel gen bakımından farklı iki bireyin
çaprazlaştırılması ile elde edilen meleze monohibrit denir.
Dihibrit : Farklı iki genin çaprazlaştırılması ile elde edilen
meleze denir.
Kendileşme : Kendi kendini dölleme ,tohum taslağının aynı
çiçekten veya aynı bitkinin başka çiçeğinden gelen erkek gametle döllemesidir.
Monohibrit
(Bir karekterli) çaprazlama : S-Sarı
, s-Yeşil
P: SS X
ss P:Ana ve babanın genotipinin
ifade eder
G: S
s G:Anna ve babadan
meydana gelebilecek gametlerin genotipi
F1
dölünün kendi arasındaki çaprazlamasından F2 dölü meydana gelir.Buna
kendileştirme denir.
Fenotip
oranı 3:1 ,Genotip oranı 1:2:1,Fenotip
çeşidi 2,genotip çeşidi 3.
Dİhibirt
çaprazlamalar :
İki
özellik bakımından çaprazlama gerçekleşir.
F1
: SSUU X ssuu
G
: SU X su
F2
: SsUu
X SsUu
Fenotip
Oranı: 9/16 –sarı-uzun
3/16 –yeşil-uzun
3/16- sarı-kısa
1/16-yeşil-kısa
Örnek
: DdYyAa X DdYyAa F2 dölü:8X8 =64 çeşit birleşme
ihtimali.
8 çeşit gamet
8 çeşit gamet Fenotip oranı=
27:9:9:9:3:3:3:1’dir
Fenotip çeşidi= 8’dir
Genotip çeşidi=27
Genotip
sayısı=64
|
|
SU
|
Su
|
sU
|
su
|
|
SU
|
SSUU
|
SSUu
|
SsUU
|
SsUu
|
|
Su
|
SSUu
|
SSuu
|
SsUu
|
Ssuu
|
|
sU
|
SsUU
|
SsUu
|
ssUU
|
ssUu
|
|
Su
|
SSUu
|
SSuu
|
SsUu
|
Ssu
|
ÇOK
ALELLİLİK
Canlının bir özelliğini etkileyen gen sayısının ikiden
fazla olmasına çok alellilik (multipli
alel).Yanlız her bireyde bu alellerden iki tane bulunur.Çünkü gametlerde
bir tanesi taşınır.
İnsanlarda ‘A,B,0 ve AB’kan grublarını oluşturan
genlerdir.Kan grubları başlıca 3 alel gen tarafından kontrol edilir.Alellerden
‘A,B’ genleri baskın ,’0’ geni ise çekiniktir. İnsanlarda kan
gruplarında Eksik baskınlıkta vardır.
A genini taşıyan insanların alyuvarlarının yüzeyinde
bir çeşit protein olan A antijen (aglutinojen ) ,B genini taşıyan alyuvarların
yüzeyinde ise B antijeni oluşur.0 genini taşıyan alyuvarların yüzeyinde ise
hiçbir antijen bulunmaz. Birbirine baskın olmayan A ve B genlerini birlikte
taşıyanların alyuvarları yüzeyinde ise A ve B antijeni birlikte oluşur.İnsanlardaki kan nakillerinde vericinin
antijenine,alıcının antikoruna bakılır.
Örnek : A kan grubuna B kanı verilirse çökelme(aglutinasyon) görülür.
Ayrıca 0 kan grubu taşıyan insanların plazmasın
da hem a hem de b (Anti A ve Anti B)
antikoru bulunur.
Alyuvarları yüzeyinde hiç antijen bulunmadığı için 0 diğer grublara kan
verebilir.Yani 0 genel verici dir.
AB kan grubu plazmasında hiç antijen bulundurmadığı
için diğer tüm gruplardan kan alabilir.AB genel alıcı
dır.
![]() ![]() 
İnsanlardaki Rh faktörü biri baskın R ,diğeri çekinik
r diye adlandırılan iki alel gen tarafından kontrol edilir.Rh antijeni varsa
Rh+ yoksa Rh- dir.Anne rr
baba
Rr coçuk % 50 kan uyuşmazlıgı(Rh+) olma ihtimali var.Anne rr ,baba RR ise coçuk
% 100 kan uyuşmazlığı görülür.Anne kanı ile fetüs kanı normal olarak karışmaz
ançak birinci doğumda yırtılan plasentadan anneye gecen çocuk kanı
ikinci
coçukda bozukluklara neden olabilir.Bazı annelerin plasentalarında ki
bozukluklarda kanların karışmasına neden olabilir.Çoçukta bulunan Rh+ karşı
anne antikor sentezliyor.Eritroblastosis fetalis (Kan uyuşmazlığı).
İnsanlarda ‘A,B,AB ve 0’ kan grupların dan başka M,N
ve MN kan grubu da vardır.M,N proteinlerine karşı antikor üretilmediğinden kan
naklinde önemi yoktur.
Antijen ;Alyuvarların zarında bulunan ve ait olduğu kan
grubunu belirleyen özel proteinlere denir.Antikor;Kan plazmasında bulunup
farklı kan grubundan gelen antijenleri çökelten proteinlere denir.
|
ALYUVAR
|
PLAZMA
|
FENOTİP
|
GENOTİP
|
|
A
PROTEİNİ
|
Anti-B
|
A
|
AA-A0
|
|
B
PROTEİNİ
|
Anti-A
|
B
|
BB-B0
|
|
A+B
PROTEİNİ
|
-
|
AB
|
AB
|
|
SIFIR
|
Anti-A
ve Anti-B
|
0
|
00
|
Rh faktörü kan naklinde önemli bir faktördür.Rh- ,Rh+
den kan alamaz ;Ançak Rh+ ,Rh- den kan
alabilir.Böylece 0 Rh- (Genel verici),AB Rh+(Genel alıcıdır).
![]()
|
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
6
|
7
|
8
|
|
Anti-A
|
+
|
+
|
+
|
-
|
+
|
-
|
-
|
-
|
|
Anti-B
|
+
|
+
|
-
|
+
|
-
|
+
|
-
|
-
|
|
Anti-Rh
|
+
|
-
|
+
|
+
|
-
|
-
|
+
|
-
|
|
Sonuç
|
AB-Rh+
|
AB-Rh-
|
A
Rh+
|
B
Rh+
|
ARh-
|
BRh-
|
0Rh+
|
0Rh-
|
EKSİK BASKINLIK(YARI
DOMİNANTLIK=YARI BAŞATLIK)
Eşit kuvvete sahip iki gen çaprazlaştırıldığında
meydana gelen döl ana-babanın birinin özelliğini göstermez,ikisinin arasında
bir özellik gösterir. Canlının fenotipinde kendini belirli etme eşitdir.Eksik
baskınlıkta fenotip ayrışım oranı F2’de 1:2:1
‘dir.F1’de tümü ara renkde olur.Eksik baskınlık ,insanların kan grublarında
,akşam sefası bitkisinde ,Endülüs tavuğunda at,sığır ve benzeri hayvanlarda
görülür.
Örnek : KK X kk
F1 : Kk (Ne beyaz nede
kırmızı,ara renk yani pembe)
GENOTİPLERİN
ARAŞTIRILMASI (KONTROL ÇAPRAZLAMASI)
Bir bireyin genotipini ortaya çıkarmak için
yapılır.Genotipi tayin edilecek birey daima çekinik bir organizma ile
çaprazlanır.Çekinik özellğe sahip canlının kesinlikle genotipi (Homozigot)
bellidir.
a-)Çaprazlamada yalnız dominant karekteri gösteren
bireyler olursa atasoy homozigotdur.
b-)Çaprazlamada %50 dominant,%50 çekinik karekteri
gösteren döl meydana gelirse dominant karektere sahip atasoyun heteroziğot
olduğu anlaşılır.
NOT:Bir melezin kaç çeşit gamet meydana getireceği 2
üzeri n Formülü ile bulunabilir.Meydana gelecek gametlerin birleşmesi ile
oluşan bireylerin Genotip çeşidi 3 üzeri
n;fenotip çeşidi ise 2 üzeri n genotip sayısı ise 4 üzeri n dir. Örnek: Ss X Ss
‘dende bulunabilir.
Gamet çeşitini ; Genlerin homozigot veya heterozigot
olması, krossingover ,ayrılmama,mutasyon ve gamet sayısı(Tüm çeşitlerin ortaya
çıkmasında etkili) etkiler
![]()
![]() ![]()
|
